मुंबई, १२ सप्टेंबर २०२६ - भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा शासकीय नोकरशाहीची संवेदनहीनता, संशोधकांचे शोषण आणि व्यवस्थेपुढे हतबल झालेल्या प्रतिभावंतांचा विषय निघतो, तेव्हा १९९० मध्ये प्रदर्शित झालेला तपन सिन्हा दिग्दर्शित 'एक डॉक्टर की मौत' (Ek Doctor Ki Maut) हा चित्रपट एका अत्यंत अस्वस्थ करणाऱ्या दीपस्तंभासारखा उभा राहतो. भारताचे थोर वैज्ञानिक डॉ. सुभाष मुखोपाध्याय (ज्यांनी भारतात पहिली टेस्ट-ट्यूब बेबी जन्माला घातली पण व्यवस्थेने त्यांना आत्महत्येस प्रवृत्त केले) यांच्या जीवनातील संघर्षावरून प्रेरित रामपदा चौधरी यांच्या 'अभिमन्यू' या कथेवर हा चित्रपट आधारित आहे. हा केवळ एक चित्रपट नाही, तर भारतीय संशोधन व्यवस्थेचा बुरखा फाडणारा एक ज्वलंत सामाजिक दस्तऐवज आहे.
१. चित्रपटाचे कथानक (Narrative & Storyline)
चित्रपटाची कथा एका सरकारी रुग्णालयातील प्रयोगशाळेत दिवसरात्र घाम गाळणाऱ्या 'डॉ. दिपांकर रॉय' (पंकज कपूर) यांच्याभोवती फिरते. डॉ. रॉय हे अत्यंत तत्त्वनिष्ठ, निष्ठावान आणि ध्येयवेडे शास्त्रज्ञ असतात. ते कोणत्याही मोठ्या साधनांशिवाय, साध्या सरकारी प्रयोगशाळेत सलग अनेक वर्षे संशोधन करून कुष्ठरोगावर (Leprosy) एक क्रांतीकारक लस आणि वंध्यत्वावर उपचार शोधून काढतात.
आपल्या संशोधनाची घोषणा ते वैद्यकीय परिषदेत करतात. परंतु, त्यांच्या या यशाचे कौतुक होण्याऐवजी त्यांच्याच विभागातील वरिष्ठ डॉक्टर, वैद्यकीय माफिया आणि शासकीय नोकरशाही त्यांच्याविरुद्ध कट रचू लागते. "एका साध्या सरकारी डॉक्टरने इतका मोठा शोध कसा लावला?" असा संशय घेऊन त्यांची चौकशी समिती नेमली जाते. वृत्तपत्रांमध्ये त्यांची बदनामी केली जाते.
त्यांची पत्नी 'सीमा' (शबाना आझमी) त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभी राहते, तर 'अमलेश' (इरफान खान) नावाचा एक तरुण पत्रकार त्यांच्या बाजूने सत्य मांडण्याचा प्रयत्न करतो. परंतु, नोकरशाही इतकी क्रूर असते की डॉ. रॉय यांची मुद्दाम एका दुर्गम खेड्यातील प्राथमिक आरोग्य केंद्रात बदली केली जाते, जिथे संशोधनाची कोणतीही साधने नसतात.
चित्रपटाचा अत्यंत करुण परमोच्च बिंदू (Climax) तेव्हा येतो, जेव्हा लंडनमधील दोन अमेरिकन शास्त्रज्ञ त्याच लसीचा शोध लावल्याची घोषणा करतात आणि त्यांना जागतिक मान्यता मिळते. जागतिक संस्था डॉ. रॉय यांना परिषदेसाठी आमंत्रित करते, पण भारतीय सरकार त्यांना परदेशात जाण्याची परवानगी नाकारते. आपल्या हक्काच्या शोधाची झालेली ही चोरी आणि प्रशासनाचा छळ पाहून डॉ. रॉय आतून पूर्णपणे तुटतात. हा शेवट पाहताना प्रेक्षकांचे डोळे पाणावल्याशिवाय राहत नाहीत.
२. कलाकारांचा अद्भूत अभिनय (Star Cast & Performances)
पंकज कपूर (डॉ. दिपांकर रॉय): डोळ्यांतील संशोधनाचे वेड, रात्री उशिरापर्यंत मायक्रोस्कोपवर वाकून काम करतानाचा थकवा आणि शेवटी व्यवस्थेने पाडलेला पराभूत भाव पंकज कपूर यांनी ज्या अलौकिक ताकदीने साकारला, तो भारतीय सिनेमातील अभिनयाचा परमोच्च बिंदू मानला जातो. यासाठी त्यांना ३८ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'विशेष ज्युरी पुरस्कार' मिळाला.
शबाना आझमी (सीमा): पतीच्या ध्येयात स्वतःचे आयुष्य समर्पित करणाऱ्या, पण त्याच्या मानसिक त्रासाने हळहळणाऱ्या समंजस पत्नीची भूमिका शबाना आझमी यांनी अत्यंत संयतपणे वठवली.
इरफान खान (अमलेश): सुरुवातीच्या काळातील इरफान खान यांनी एका प्रामाणिक, सत्यशोधक पत्रकाराची भूमिका अत्यंत प्रभावीपणे मांडली.
३. राष्ट्रीय पुरस्कार आणि गौरव (Awards & Legacy)
या चित्रपटाला ३८ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'इतर सामाजिक विषयांवरील सर्वोत्कृष्ट चित्रपट' (National Film Award for Best Film on Other Social Issues) आणि 'सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक' (तपन सिन्हा) या दोन सर्वोच्च राष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले.
४. चित्रपटाचे सार (Conclusion)
'एक डॉक्टर की मौत' हा चित्रपट आपल्याला शिकवतो की ज्या समाजात प्रतिभा, ज्ञान आणि संशोधनाची कदर केली जात नाही, तो समाज कधीही पुढे जाऊ शकत नाही; प्रतिभावंतांची उपेक्षा ही साक्षात देशाच्या प्रगतीची हत्या असते!
Labels: Movie Review, Ek Doctor Ki Maut 1990, Pankaj Kapur, Shabana Azmi, Irrfan Khan, Tapan Sinha, Classic Bollywood, National Film Award Winner
Search Description: Comprehensive Marathi review of the 1990 landmark classic movie 'Ek Doctor Ki Maut' directed by Tapan Sinha. Narrative, cast performances, social critique, and IMDb fact-check.
Hashtags: #EkDoctorKiMaut #PankajKapur #ShabanaAzmi #IrrfanKhan #TapanSinha #ClassicCinema #NationalAwardWinner #MovieReviewMarathi
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा