नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक १६ : चातुर्मास : जेव्हा परिक्रमेची पावले थांबतात, पण परिक्रमा थांबत नाही

 

चातुर्मास : जेव्हा परिक्रमेची पावले थांबतात, पण परिक्रमा थांबत नाही

नर्मदा परिक्रमेची कल्पना केली की डोळ्यांसमोर सर्वप्रथम एक चालणारा माणूस उभा राहतो. खांद्यावरची छोटीशी झोळी, हातात कमंडलू किंवा आवश्यक तेवढे सामान आणि बाजूला अखंड सोबत करणारी नर्मदामय्या. सकाळ झाली की वाट धरायची, एखाद्या आश्रमात किंवा गावात थांबायचे, पुन्हा दुसऱ्या दिवशी पुढे निघायचे.....अशी या यात्रेची बाह्य लय असते.

पण या सतत चालणाऱ्या यात्रेत एक असा काळ येतो, जेव्हा पाय थांबतात.

आषाढी एकादशीपासून कार्तिकी एकादशीपर्यंतचा काळ नर्मदा परिक्रमेच्या पारंपरिक पायी प्रवासात चातुर्मासाचा मानला जातो. या काळात परिक्रमा स्थगित करून अनेक परिक्रमावासी एका ठिकाणी राहतात. पावसाळ्यामुळे नदी, नाले, कच्च्या वाटा आणि नदीकाठचे प्रदेश बदलतात; त्याचबरोबर चातुर्मासाची धार्मिक परंपराही या थांबण्याला अर्थ देते.

म्हणून चातुर्मासाकडे केवळ “पावसामुळे चार महिने परिक्रमा बंद असते” म्हणून पाहिले तर या परंपरेचा मोठा भाग आपल्या लक्षातच येत नाही.

कारण इथे एक विलक्षण विरोधाभास आहे......

परिक्रमा थांबते, पण परिक्रमावासी थांबत नाही.
पावले थांबतात, पण साधना थांबत नाही.
वाट बंद होते, पण प्रवास संपत नाही.

आषाढी एकादशी : चालण्याच्या प्रवाहाला आलेला विराम

चातुर्मासाचा संदर्भ समजून घेताना प्रथम त्याची कालमर्यादा समजून घ्यावी लागते.

आषाढ शुक्ल एकादशीला देवशयनी किंवा आषाढी एकादशी म्हटले जाते. त्यानंतर कार्तिक शुक्ल एकादशीला प्रबोधिनी किंवा देवउठणी एकादशी येते. या दोन एकादश्यांच्या दरम्यानचा काळ धार्मिक परंपरेत चातुर्मास म्हणून ओळखला जातो.

नर्मदा परिक्रमेच्या परंपरेत या काळात पायी परिक्रमा थांबवण्याची प्रथा आढळते.

याचे एक कारण अगदी व्यवहार्य आहे......पावसाळा.

नर्मदामय्येचा काठ उन्हाळ्यात जसा दिसतो, तसा पावसाळ्यात राहत नाही. छोट्या ओढ्यांना पाणी येते. नाले भरतात. मातीचे रस्ते बदलतात. नदीचे पात्र फुगते. काही घाटांपर्यंत जाणे अवघड होते. नदीकाठची पायवाट कधी चिखलात बदलते, तर कधी पाण्याच्या प्रवाहामुळे तुटते.

पण एवढेच कारण नाही.

परिक्रमा ही केवळ भौगोलिक प्रवासाची पद्धत नाही. तिच्यामागे धार्मिक आचार आणि अहिंसेची संकल्पनाही जोडलेली आहे. पावसाळ्यात जमिनीवर असंख्य सूक्ष्म जीव, कीटक आणि इतर सजीव निर्माण होतात. सतत चालण्यामुळे त्यांना इजा होण्याची शक्यता वाढते, असा पारंपरिक विचार काही स्रोतांमध्ये मांडला जातो.

म्हणून चातुर्मासाचा विराम हा निसर्गाच्या परिस्थितीशी जुळवून घेतलेला धार्मिक शिस्तीचा भाग म्हणूनही पाहता येतो.

चार महिने म्हणजे चार महिन्यांची सुट्टी नाही

चातुर्मासाबद्दल सर्वांत मोठा गैरसमज असा होऊ शकतो की परिक्रमावासी चार महिने चालत नाही, म्हणजे चार महिने विश्रांती घेतो.

प्रत्यक्ष अनुभवसाहित्यात चित्र वेगळे दिसते.

एका ठिकाणी थांबणे म्हणजे रोजचे जीवन थांबवणे नाही. उलट, चालण्याने भरलेले जीवन अचानक स्थिर झाल्यावर दिनचर्येचे स्वरूप बदलते.

ज्याच्या दिवसाचे मोजमाप कालपर्यंत किती किलोमीटर चाललो याने होत होते, त्याला आता दिवस वेगळ्या पद्धतीने मोजावा लागतो.

सकाळी उठणे.

नित्यकर्म.

नर्मदामय्येचे दर्शन.

स्नान, पूजा किंवा नामस्मरण.

उपलब्धतेनुसार आश्रमातील कामात हातभार.

वाचन.

जप.

सत्संग.

भोजन.

दुपारची विश्रांती.

संध्याकाळचे दर्शन किंवा आरती.

आणि पुन्हा रात्र.

ही एक शक्य दिनचर्या आहे; प्रत्येक परिक्रमावासीचा चातुर्मास अगदी असाच असतो, असे मात्र म्हणता येणार नाही. वेगवेगळ्या आश्रमांत आणि वेगवेगळ्या व्यक्तींच्या अनुभवांत दिनक्रम बदलतो.

पण एक समान गोष्ट दिसते........

चालण्याच्या जागी स्थिरता येते.

आणि त्या स्थिरतेतून परिक्रमेचा दुसरा अर्थ उलगडतो.

परिक्रमावासी कुठे थांबतो?

चातुर्मासासाठी एखाद्या ठिकाणी थांबणे ही देखील परिक्रमेतील महत्त्वाची निवड असते.

नदीकाठावरील आश्रम, मंदिर, साधू-संतांचे निवासस्थान किंवा परिक्रमावाशांसाठी व्यवस्था असलेले सेवास्थान.....अशा ठिकाणी काही परिक्रमावासी चातुर्मास करतात, अशी अनेक अनुभवसाहित्यातील नोंद आढळते.

यातून एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात येते.

चातुर्मास म्हणजे फक्त “जिथे संध्याकाळ झाली तिथे थांबणे” नाही.

चार महिने एका ठिकाणी राहायचे असतील तर त्या ठिकाणाची निवड वेगळी असते.

पाणी आहे का?

राहण्याची जागा आहे का?

साधनेसाठी वातावरण आहे का?

अन्नाची व्यवस्था कशी आहे?

आश्रमात सेवा करता येते का?

आजूबाजूला आवश्यक सुविधा आहेत का?

नर्मदामय्येचे दर्शन सहज शक्य आहे का?

अशा अनेक व्यवहार्य प्रश्नांचा विचार करावा लागतो.

काही परिक्रमावासी स्वतःच्या अनुभवातून एखाद्या आश्रमाची निवड करतात. काहींना आधीपासून माहिती असते. काहींना वाटेतच योग्य ठिकाण मिळते.

म्हणजेच परिक्रमेतील “थांबणे”सुद्धा परिक्रमेचाच एक निर्णय असतो.

चालणाऱ्या माणसाला अचानक स्थिर व्हावे लागते

यातील मानसिक बदल अधिक रंजक आहे.

दिवसेंदिवस चालणाऱ्या माणसाला एक प्रकारची गती सवयीची होते. सकाळी उठल्यावर पुढचे गाव कोणते, पुढचा घाट किती दूर, आज किती चालायचे, कुठे मुक्काम मिळेल.....या प्रश्नांनी दिवस सुरू होतो.

चातुर्मासात हे प्रश्न अचानक मागे पडतात.

आता उद्या कुठे पोहोचायचे हा प्रश्न नसतो.

उद्या कुठे जायचेच नाही.

हा बदल बाहेरून साधा दिसतो; पण परिक्रमावासासाठी तो मोठा असू शकतो.

चालणे ही फक्त शारीरिक क्रिया राहत नाही. ती दिवसाची रचना बनते. त्यामुळे चालणे थांबल्यावर रिकामेपणाची जाणीव होऊ शकते. काही जणांना स्थिरता सहज स्वीकारता येते; काहींना ती अवघड वाटू शकते.

एका परिक्रमा-अनुभवात चातुर्मास करावा लागू नये म्हणून दररोज किती अंतर चालावे याचा हिशोब केल्याचा उल्लेख येतो. यावरून एवढे तरी दिसते की चातुर्मास हा परिक्रमावाशाच्या वेळेच्या नियोजनावर प्रत्यक्ष परिणाम करणारा टप्पा आहे.

म्हणजे परिक्रमा फक्त “कुठे जायचे?” याचा प्रवास नाही.

कधी “कधी थांबायचे?” हेही तितकेच महत्त्वाचे असते.

पावसात बदलते नर्मदामय्येचे रूप

पावसाळ्यात नर्मदामय्येला पाहण्याचा अनुभवही वेगळा असतो.

उन्हाळ्यात नदीचे पात्र, काठावरील वाळू, दगड आणि पायवाट यांची जी रचना दिसते, ती पावसाळ्यात बदलू शकते.

पाण्याची पातळी वाढते.

उपप्रवाहांना जोर येतो.

काठ ओलसर होतात.

जिथे कालपर्यंत पाय ठेवता येत होता, तिथे आज पाणी असू शकते.

दूरवरचा काठ धुक्यात किंवा पावसाच्या पडद्याआड जाऊ शकतो.

काही ठिकाणी ती शांत दिसते, तर काही ठिकाणी तिच्या प्रवाहाची ताकद सहज जाणवते.

पण या बदलाकडे केवळ निसर्गदृश्य म्हणून पाहणे अपुरे आहे.

परिक्रमावासीसाठी पाण्याचा हा बदल वाटेच्या निर्णयाशी जोडलेला असतो.

मय्या सुंदर दिसते म्हणून तिच्या काठाने चालता येईलच असे नाही.

घाट दिसतो म्हणून तिथे पोहोचता येईलच असे नाही.

नकाशावर रेषा दिसते म्हणून प्रत्यक्ष पायवाट उपलब्ध असेलच असे नाही.

पावसाळा परिक्रमावाशाला निसर्गाचे हे एक कठोर सत्य शिकवतो.....

नकाशा परिस्थितीपेक्षा मोठा नसतो.

चातुर्मासात आश्रमाचे महत्त्व वाढते

पावसाळ्यात परिक्रमावासी थांबतो आणि त्यामुळे आश्रमाचे स्वरूपही अधिक महत्त्वाचे होते.

सामान्य दिवसांत एखाद्या आश्रमात काही तासांचा मुक्काम करणारा परिक्रमावासी चातुर्मासात तिथे दीर्घकाळ राहू शकतो.

त्यामुळे आश्रम आणि परिक्रमावासी यांच्यातील संबंधही बदलतो.

अल्पकाळासाठी आलेला यात्रेकरू आणि चार महिने राहणारा परिक्रमावासी यात फरक आहे.

राहणारा माणूस त्या ठिकाणच्या दिनचर्येचा भाग बनतो.

आश्रमात काही सेवा असेल तर त्यात हातभार लागू शकतो.

स्वच्छता.

स्वयंपाकघरातील मदत.

परिसराची देखभाल.

आलेल्या इतर परिक्रमावाशांना मदत.

धार्मिक कार्यक्रमात सहभाग.

अर्थात प्रत्येक ठिकाणी प्रत्येक परिक्रमावासी हेच करतो असे सार्वत्रिक विधान करता येणार नाही. पण दीर्घ मुक्कामामुळे “मी येथे राहतो” ही भावना निर्माण होण्याची शक्यता असते.

चालत्या यात्रेतील तात्पुरता मुक्काम आणि चातुर्मासातील दीर्घ वास्तव्य यांतला हा मूलभूत फरक आहे.

चार महिन्यांत परिक्रमा आत वळते

परिक्रमेच्या वाटेवर असताना बाहेरचे जग सतत बदलत असते.

नवे गाव.

नवा घाट.

नवे लोक.

नवी पायवाट.

नवा आश्रम.

नवे अन्न.

नवा दिवस.

चातुर्मासात हा बाह्य बदल कमी होतो.

त्याच ठिकाणी राहावे लागते.

त्याच परिसरात पुन्हा पुन्हा फिरावे लागते.

त्याच लोकांना भेटावे लागते.

मग लक्ष बाहेरच्या प्रवासापेक्षा आतल्या अनुभवांकडे वळू शकते.

ही गोष्ट प्रत्येक परिक्रमावाशासाठी एकसारखी असेल असे नाही. पण चातुर्मासाला साधनेसाठी योग्य काळ मानणारे अनुभव अनेक ठिकाणी दिसतात.

ज्याचे आयुष्य आतापर्यंत पावलांनी मोजले जात होते, ते आता वेळेने आणि साधनेने मोजले जाऊ लागते.

किती किलोमीटर बाकी आहेत यापेक्षा आज किती वेळ शांत बसलो, किती वाचन केले, किती जप केला, किती सेवा केली....अशा प्रश्नांना महत्त्व मिळू शकते.

म्हणूनच चातुर्मासाला परिक्रमेचा विराम म्हणणे योग्य असले, तरी तो निष्क्रिय विराम नाही.

पावसाळा फक्त परिक्रमावाशाचा नसतो

या काळात एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवावी लागते.

परिक्रमावासी चार महिने थांबतो म्हणून चार महिने संपूर्ण परिसरही थांबत नाही.

उलट, गावकऱ्यांसाठी हा शेतीचा महत्त्वाचा काळ असतो.

पाऊस, पेरणी, शेतीची कामे, जनावरांची देखभाल, रस्त्यांची परिस्थिती....स्थानिक जीवनाची स्वतःची गती सुरू असते.

म्हणून चातुर्मासात परिक्रमावासी ज्या ठिकाणी राहतो, तिथे तो एका वेगळ्या जगात प्रवेश करतो.

त्याचा प्रवास थांबलेला असतो; पण गावाचे जीवन चालू असते.

शेतकरी पावसाकडे पाहत असतो.

आश्रमातील सेवा सुरू असते.

मंदिरातील पूजा सुरू असते.

गावातील दैनंदिन व्यवहार सुरू असतात.

नर्मदामय्येचा प्रवाह सुरूच असतो.

आणि परिक्रमावासी त्यांच्यात बसून स्वतःची पुढची वाट पाहत असतो.

कार्तिकी एकादशीची प्रतीक्षा

चार महिन्यांच्या स्थिरतेनंतर पुन्हा चालण्याची वेळ जवळ येते.

कार्तिक शुक्ल एकादशी—प्रबोधिनी किंवा देवउठणी एकादशी.....चातुर्मासाच्या समाप्तीशी जोडली जाते.

परिक्रमा पुन्हा सुरू करण्याची प्रतीक्षा मग अधिक स्पष्ट होते.

ज्याने चार महिने एकाच ठिकाणी दिवस घालवले आहेत, त्याच्यासाठी पुन्हा झोळी उचलणे हा साधा व्यवहार राहत नाही.

पुन्हा पायवाट.

पुन्हा नवे गाव.

पुन्हा नवा मुक्काम.

पुन्हा अनिश्चितता.

पुन्हा चालणे.

चार महिन्यांच्या स्थिरतेनंतर शरीराला पुन्हा चालण्याची सवय लावावी लागेल.

मनाला पुन्हा प्रवासाची लय पकडावी लागेल.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे—परिक्रमा जिथे थांबली होती, तिथून पुढे सुरू करावी लागेल.

ही गोष्ट ऐकायला साधी आहे; पण चार महिन्यांच्या स्थिरतेनंतर तिचा अनुभव वेगळा असू शकतो.

थांबणे म्हणजे मागे जाणे नाही

आपल्या रोजच्या जीवनात आपण प्रगतीचा अर्थ गतीशी जोडतो.

पुढे जाणे म्हणजे पुढे चालणे.

काम करणे म्हणजे काहीतरी घडवणे.

स्थिर राहणे म्हणजे थांबणे.

पण नर्मदा परिक्रमेचा चातुर्मास या गणिताला थोडा वेगळा अर्थ देतो.

चार महिने एकाच ठिकाणी राहणारा परिक्रमावासी नकाशावर पुढे जात नाही.

त्याचे किलोमीटर वाढत नाहीत.

नवीन गावांची संख्या वाढत नाही.

मुक्कामांची संख्या वाढत नाही.

तरीही त्याची परिक्रमा संपलेली नसते.

कारण परिक्रमेचे मोजमाप केवळ अंतराने होत नाही.

कधी कधी पुढे जाण्यासाठी आधी थांबावे लागते.

चातुर्मासाचा हा अर्थ कदाचित त्याच्या सर्वांत सुंदर बाजूंपैकी एक आहे.

पुन्हा वाटेवर

कार्तिकी एकादशीचा काळ जवळ येतो तेव्हा चार महिन्यांपासून स्थिर असलेले जीवन पुन्हा हलू लागते.

सामान आवरले जाते.

जिथे चार महिने राहिलो त्या जागेकडे पुन्हा एकदा पाहिले जाते.

ज्यांनी आधार दिला त्यांचे आभार मानले जातात.

नर्मदामय्येचे दर्शन घेतले जाते.

आणि मग पुन्हा पायवाट.

परिक्रमा पुन्हा सुरू होते.

मागे राहतो तो चातुर्मास.

पण तो परिक्रमेच्या बाहेर राहत नाही.

तो परिक्रमेच्या स्मृतीत मिसळतो.

चार महिन्यांत भेटलेली माणसे, आश्रमातील दिवस, पावसात बदललेला काठ, नर्मदामय्येचे वाढलेले पाणी, साधनेचे क्षण, स्थिरतेची सवय आणि पुन्हा चालण्याची तयारी......हे सगळे पुढच्या प्रवासात सोबत येते.

म्हणून चातुर्मास हा परिक्रमेतील रिकामा अवकाश नाही.

तो परिक्रमेचा एक स्वतंत्र अध्याय आहे.

पावले थांबली, पण परिक्रमा नाही

नर्मदा परिक्रमा म्हणजे फक्त एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे नाही.

ती वाटेवर घडणाऱ्या अनुभवांची शृंखला आहे.

त्यात चालणे आहे.

थांबणे आहे.

नवे लोक आहेत.

एकांत आहे.

निसर्ग आहे.

आश्रम आहेत.

पावसाळा आहे.

आणि चार महिन्यांची स्थिरताही आहे.

चातुर्मास आपल्याला एक साधी पण खोल गोष्ट सांगतो......

प्रत्येक प्रवासाला गतीचीच गरज नसते. काही प्रवास थांबूनही पुढे जातात.

आषाढी एकादशीला परिक्रमावासीची पावले थांबतात.

पण नर्मदामय्या वाहत राहते.

पावसाचे पाणी येते.

काठ बदलतात.

गावे आपापल्या कामात गुंततात.

आश्रमांमध्ये दिवे लागतात.

नामस्मरण सुरू राहते.

चार महिने जातात.

कार्तिकी एकादशी येते.

आणि पुन्हा एकदा झोळी खांद्यावर घेतली जाते.

पाय वाटेवर पडतो.

परिक्रमा पुन्हा चालू होते.

तेव्हा लक्षात येते......

थांबले होते ते पाय.
थांबली नव्हती यात्रा.

नर्मदे हर

Tags: Narmada Parikrama, Chaturmas, Narmada Pilgrims, Narmada Maiya, Ashadhi Ekadashi, Kartiki Ekadashi, Narmada Yatra, Narmada Pilgrimage
Meta Description: Explore Chaturmas in the traditional Narmada Parikrama, from Ashadhi Ekadashi to Kartiki Ekadashi, when pilgrims pause their journey and continue their spiritual practice.
Hashtags: #NarmadaParikrama #Chaturmas #NarmadaMaiya #NarmadaPilgrimage #NarmadaYatra #NarmadaParikramaArticle #AshadhiEkadashi #KartikiEkadashi #NarmadaPilgrim #NarmadaJourney