नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक १८ : हजारो वर्षांपूर्वीचा माणूस आणि मय्याचा काठ : नर्मदा खोऱ्याचा पुरातत्त्वीय शोध

 

नर्मदा खोऱ्यातील पुरातत्त्वीय स्मृती

माणसाच्या प्राचीन पावलांचा मागोवा

नर्मदा मय्याच्या काठाने चालताना यात्रेकरूला अनेक प्रकारची दृश्ये भेटतात. एखाद्या ठिकाणी मंदिराचे शिखर दिसते, कुठे घाटाच्या पायऱ्या नदीत उतरतात, कुठे जंगल वाटेला कवेत घेते, तर कुठे शेतीचा हिरवा पट्टा दूरवर पसरलेला दिसतो. पण या सगळ्यांपेक्षा जुनी एक गोष्ट या भूमीच्या तळाशी दडलेली आहे...माणसाच्या अस्तित्वाची स्मृती.

आज आपण ज्या मार्गांवरून चालतो, त्या भूभागावर माणूस हजारो वर्षांपासून वेगवेगळ्या स्वरूपात वावरत आला आहे. त्याच्या हातात कधी दगडी साधन होते, त्याने कधी शैलाश्रयाचा आसरा घेतला, नंतर मातीची भांडी तयार केली, शेती केली, वस्ती उभारली आणि पुढे धार्मिक-सांस्कृतिक केंद्रे निर्माण केली. या सगळ्या बदलांचा मागोवा नर्मदा खोऱ्यातील पुरातत्त्वीय संशोधनातून घेता येतो.

म्हणून नर्मदा परिक्रमा ही केवळ आजच्या काळातील धार्मिक यात्रा म्हणून पाहिली तर या भूभागाचा एक मोठा इतिहास आपल्या लक्षात येत नाही.

मय्याच्या काठावरची अनेक स्थळे आपल्याला एका वेगळ्याच काळात घेऊन जातात.

हा तो काळ आहे, जेव्हा आजच्या अर्थाने शहर नव्हती.

रस्ते नव्हते.

मोठी मंदिरे नव्हती.

राजवाडे नव्हते.

पण माणूस होता.

तो जगत होता.

तो साधने तयार करत होता.

तो शिकार करत होता.

तो अन्न मिळवत होता.

तो निसर्गाचा अर्थ समजून घेत होता.

आणि त्याच्या जीवनाचे काही पुरावे आजही या भूमीत सापडतात.

यामुळे नर्मदा परिक्रमेच्या वाटेला आणखी एक अर्थ प्राप्त होतो....ही मय्याभोवतीची यात्रा जितकी धार्मिक आहे, तितकीच ती मानवी इतिहासाच्या एका प्रचंड दीर्घ पटातून जाणारी यात्रा देखील आहे.

नदीच्या आधीचा प्रश्न : या भूमीत माणूस केव्हापासून होता?

हा प्रश्न अत्यंत जुना आहे.

नर्मदा खोऱ्याचे भूगोलशास्त्रीय महत्त्व मोठे आहे. विंध्यांच्या उत्तरेस आणि सातपुड्यांच्या दक्षिणेस विस्तारलेला हा प्रदेश दीर्घ काळ मानवी हालचालींसाठी महत्त्वाचा राहिला आहे. आधुनिक पुरातत्त्वीय आणि जीवाश्मविषयक संशोधनाने मध्य नर्मदा खोऱ्यातील मानवी उत्क्रांतीशी संबंधित अनेक प्रश्न उभे केले आहेत. 

यातील सर्वांत चर्चेत असलेले स्थळ म्हणजे हथनौरा.

मध्य नर्मदा खोऱ्यातील या परिसरात मानवी कवटीचा एक भाग, तसेच इतर हाडांचे अवशेष सापडले आहेत. उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासात या जीवाश्मांच्या वर्गीकरणाबाबत संशोधकांमध्ये मतभेद राहिले आहेत. काही संशोधकांनी त्यांचा संबंध Homo erectus, archaic Homo sapiens किंवा Homo heidelbergensis यांच्याशी जोडला; परंतु एका महत्त्वाच्या भू-पुरातत्त्वीय अभ्यासाने अधिक सावधपणे त्याचे वर्गीकरण Homo sp. indet. असे केले आहे.

ही माहिती परिक्रमेच्या प्रवाशासाठी महत्त्वाची आहे.

पण त्याहून महत्त्वाची आहे तथ्यांकडे पाहण्याची पद्धत.

एखादे जीवाश्म सापडले म्हणजे त्यावरून लगेच “हा अमुकच मानव होता” असे म्हणता येत नाही.

विज्ञानात पुरावा, त्याचा भूस्तर, त्याची वयोमर्यादा, शारीरिक वैशिष्ट्ये आणि इतर पुराव्यांशी तुलना यांचा एकत्रित विचार केला जातो.

म्हणून हथनौरा आपल्याला एका निश्चित उत्तरापेक्षा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न देतो...

भारतीय उपखंडातील मानवी उत्क्रांतीचा इतिहास आपण अजून किती शोधायचा आहे?

हा प्रश्न आजही संशोधनाच्या क्षेत्रात जिवंत आहे.

हथनौरा : नदीच्या काठावरचा अतिप्राचीन मानवी संदर्भ

हथनौऱ्याचे महत्त्व केवळ जीवाश्मामुळे नाही.

मध्य नर्मदा खोऱ्यात भूस्तर, जीवाश्म, प्राचीन हवामान आणि पुरातत्त्व यांचा एकत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. २००८ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका संशोधनात हथनौरा परिसरातील जीवाश्म स्थळाचा भूवैज्ञानिक आणि पुरातत्त्वीय संदर्भ तपासण्यात आला. त्या अभ्यासात नर्मदा खोऱ्यातील प्रागैतिहासिक संशोधनाची दीर्घ परंपरा आणि या क्षेत्रातील बहुविषयक अभ्यासाचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. 

परिक्रमेच्या दृष्टीने याचा अर्थ काय?

याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक यात्रेकरू हथनौरा पाहू शकतो आणि तिथे एखादा प्राचीन मानवाचा अवशेष त्याला प्रत्यक्ष दिसेल.

पुरातत्त्वीय स्थळे ही पर्यटनस्थळांप्रमाणे खुली असतीलच असे नाही.

अनेक ठिकाणे संशोधन, संरक्षण आणि नियंत्रित प्रवेशाशी संबंधित असतात.

म्हणून नर्मदा परिक्रमेच्या लेखनात अशा स्थळांचा उल्लेख करताना एक सीमा स्पष्ट ठेवावी लागते.....

परिक्रमेचा पारंपरिक मार्ग आणि पुरातत्त्वीय संशोधनाचा भूभाग हे नेहमी तंतोतंत एकच नसतात.

अडमगड : दगडांच्या सावलीत जपलेली मानवी स्मृती

नर्मदापुरमजवळील अडमगड शैलाश्रय हा नर्मदा खोऱ्याच्या पुरातत्त्वीय वारशाचा अधिक सहज समजणारा नमुना आहे.

राष्ट्रीय स्मारक प्राधिकरणाच्या अधिकृत नोंदीनुसार अडमगड हे नर्मदेच्या डाव्या काठापासून सुमारे २.५ किलोमीटर अंतरावर असून नर्मदापुरमपासून सुमारे २ किलोमीटर अंतरावर आहे. या परिसरातील शैलाश्रयांमध्ये पुरापाषाण, मध्यपाषाण, आरंभीचा ऐतिहासिक आणि मध्ययुगीन काळाशी संबंधित सांस्कृतिक थर नोंदवले गेले आहेत. अधिकृत नोंदीनुसार या भागातील शैलचित्रांकडे १९२२ मध्ये लक्ष गेले आणि १९३५ मध्ये दगडी युगातील वस्तूंची नोंद झाली; पुढे १९६१ मध्ये पुरातत्त्वीय उत्खनन करण्यात आले. 

एका दगडी आश्रयाखाली बसून आज एखाद्या माणसाने चित्रांकडे पाहावे आणि हजारो वर्षांपूर्वी एखाद्याने त्या दगडावर आकृती का काढली असेल, असा प्रश्न मनात यावा....याहून सुंदर इतिहासाचा अनुभव दुसरा कोणता?

पण येथेही संयम आवश्यक आहे.

शैलचित्र दिसले म्हणून त्यामागची कथा आपल्याला आपोआप समजत नाही.

एखाद्या प्राण्याचे चित्र म्हणजे शिकार दाखवली आहे असेल कदाचित.

एखादी मानवी आकृती एखाद्या विधीचा भाग असेल कदाचित.

पण “नक्कीच असेच झाले” असे पुराव्याशिवाय सांगता येत नाही.

पुरातत्त्वज्ञ चित्रांकडे केवळ कलाकृती म्हणून पाहत नाही.

तो त्या चित्राभोवतीचा भूभाग पाहतो.

खालील थर पाहतो.

त्याच परिसरातील साधने पाहतो.

जीवाश्म किंवा इतर अवशेष पाहतो.

आणि मग त्या सर्व पुराव्यांना एकत्रितपणे समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो.

दगडी साधनांमध्ये दडलेले जीवन

प्रागैतिहासिक माणूस आपले दैनंदिन जीवन लिहून ठेवत नव्हता.

त्याने डायरी लिहिली नाही.

कुठे शिलालेख कोरला नाही.

स्वतःचा इतिहास सांगणारे पुस्तक ठेवले नाही.

म्हणून आज संशोधक त्याच्या जीवनाचा मागोवा वस्तूंमधून घेतात.

दगडी साधन.

भांड्याचा तुकडा.

जळलेली माती.

हाड.

आगीचा ठसा.

वस्तीचा भूस्तर.

घराच्या रचनेचे अवशेष.

हे सारे त्याचे दस्तऐवज बनतात.

अडमगडमध्ये सापडलेली दगडी साधने आणि विविध काळांचे सांस्कृतिक पुरावे यामुळे या स्थळाचे महत्त्व वाढते. 

म्हणून एखादा लहानसा दगड पाहून त्याकडे दुर्लक्ष करणे सोपे आहे.

पण तो कदाचित हजारो वर्षांपूर्वी एखाद्याच्या हातातील साधन असू शकतो.

त्या साधनाचा आकार, धार, वापराच्या खुणा आणि तो कोणत्या भूस्तरात सापडला यावरून संशोधक प्रश्न विचारतात.

कशासाठी वापरले असेल?

किती जुने असेल?

कोणत्या प्रकारच्या तंत्रज्ञानाचे ते उदाहरण असेल?

त्या काळातील मानव कोणत्या संसाधनांवर अवलंबून असेल?

ही सगळी उत्तरे थेट मिळत नाहीत.

पण प्रत्येक पुरावा आणखी एक प्रश्न उघडतो.

यालाच पुरातत्त्वीय शोधाचे सौंदर्य म्हणता येईल.

नवदातोली : नदीकाठचे ताम्रपाषाणकालीन गाव

महेश्वरजवळील नवदातोली नर्मदा खोऱ्याच्या मानवी इतिहासात विशेष महत्त्वाचे स्थान राखते.

मध्यप्रदेश पर्यटन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार आधुनिक महेश्वर शहराच्या जवळ असलेल्या नवदातोली येथे उत्खननातून ताम्रपाषाणकालीन वस्तीचे महत्त्वपूर्ण पुरावे मिळाले. अनेक कार्बन-१४ दिनांकनांच्या आधारे या प्राचीन वस्तीचा कालखंड इ.स.पू. १६०० ते १३०० असा नमूद केला आहे. या उत्खननातून वस्तीची रचना, कृषी अर्थव्यवस्था, दगडी साधननिर्मिती आणि मातीची सुंदर भांडी याबाबत माहिती मिळाली.

हा तपशील नर्मदा परिक्रमेच्या दृष्टीने अत्यंत रोचक आहे.

कारण येथे प्रथमच आपल्याला “प्रागैतिहासिक माणूस” हा एक अस्पष्ट शब्द न राहता वस्ती करणारा समाज म्हणून दिसू लागतो.

वस्ती म्हणजे घरे.

घरे म्हणजे कुटुंबे.

कुटुंबे म्हणजे अन्नाची गरज.

अन्नासाठी शेती.

शेतीसाठी साधने.

साठवणुकीसाठी भांडी.

आणि या सगळ्याच्या मागे एक व्यवस्थित जीवनपद्धती.

नवदातोलीचा अर्थ म्हणूनच केवळ जुने मातीचे भांडे किंवा दगडी साधन एवढा नाही.

तो एका समाजाच्या संघटित अस्तित्वाचा पुरावा आहे.

नवदातोली आपल्याला कोणते प्रश्न विचारते?

समजा आपण हजारो वर्षे मागे गेलो.

नदीकाठी वस्ती उभी करायची आहे.

तर पहिला प्रश्न काय असेल?

पाणी.

दुसरा?

जमीन.

तिसरा?

अन्न.

चौथा?

सुरक्षितता.

पाचवा?

साधने.

म्हणजे मानवी वस्तीची मूलभूत कारणे आजही फार बदललेली नाहीत.

शहरांची रूपे बदलली.

तंत्रज्ञान बदलले.

घरांची रचना बदलली.

पण पाण्याची गरज बदलली नाही.

जमिनीची गरज बदलली नाही.

अन्नाची गरज बदलली नाही.

नवदातोलीच्या पुराव्यांमध्ये कृषी अर्थव्यवस्थेचा संदर्भ यासाठीच महत्त्वाचा आहे. 

आज नर्मदा मय्याच्या काठावर शेती पाहताना यात्रेकरूला जे दृश्य दिसते, त्याची एक अतिशय लांब ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या पुरातत्त्वीय संशोधनातून जाणवते.

आजचा शेतकरी आणि हजारो वर्षांपूर्वीची वस्ती एकच नाहीत.

त्यांची साधने, तंत्रज्ञान आणि समाजरचना वेगळी होती.

पण भूमी आणि पाण्याशी असलेले मूलभूत नाते हा एक सतत टिकून राहिलेला मानवी धागा असू शकतो.

मातीचे भांडे : त्या काळातील घराचा आवाज

नवदातोलीमध्ये सापडलेल्या मातीच्या भांड्यांकडे साधा ऐतिहासिक अवशेष म्हणून पाहण्याऐवजी त्यांचा दैनंदिन जीवनाशी संबंध समजून घेतला पाहिजे.

भांडे म्हणजे स्वयंपाक.

भांडे म्हणजे धान्य साठवणे.

भांडे म्हणजे पाणी ठेवणे.

भांडे म्हणजे काहीतरी शिजवणे.

म्हणजे भांड्याच्या एका तुकड्यातून घराचा एक भाग दिसू शकतो.

पुरातत्त्वीय संशोधनात मातीची भांडी केवळ कलात्मक वस्तू म्हणून पाहिली जात नाहीत. त्यांची माती, आकार, सजावट, जळण्याची पद्धत आणि त्यांचे वितरण यांचा अभ्यास करून विविध सांस्कृतिक टप्पे समजून घेता येतात.

नवदातोलीमध्ये वेगवेगळ्या कालखंडांशी संबंधित मातीच्या भांड्यांच्या प्रकारांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. 

म्हणून एखादा यात्रेकरू प्राचीन मातीच्या भांड्याचा तुकडा पाहत असेल, तर तो प्रत्यक्षात एका हरवलेल्या घराच्या दैनंदिन जीवनाचा अवशेष पाहत असतो.

त्या भांड्यात काय शिजले असेल?

कोणासाठी?

त्या घरात किती लोक असतील?

त्यांनी कुठले धान्य खाल्ले असेल?

हे प्रश्न बहुधा पूर्णपणे सुटणार नाहीत.

पण त्यांची कल्पना करण्याइतका पुरावा पुरातत्त्व आपल्याला देतो.

कसरावद : नर्मदा खोऱ्यात बदलणाऱ्या सांस्कृतिक छटा

नवदातोलीच्या आसपासचा परिसर एका वेगळ्या कारणासाठीही महत्त्वाचा आहे.

मध्य प्रदेश पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार नवदातोलीच्या आग्नेयेस सुमारे ६ किलोमीटर अंतरावर कसरावद परिसरात बौद्ध अवशेष आणि स्तूपांचा उल्लेख आहे; त्यांना राष्ट्रीय महत्त्वाच्या स्थळांशी संबंधित म्हणून नमूद केले आहे. 

यातून एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट होते.

नर्मदा खोऱ्यात एकच काळ कायम राहिला नाही.

एक वस्ती आली.

काही काळ राहिली.

बदल झाली.

पुढील सांस्कृतिक प्रभाव आले.

धार्मिक परंपरा बदलल्या.

राजकीय सत्तांचे स्वरूप बदलले.

आणि नदी मात्र या सगळ्यांच्या मध्ये वाहत राहिली.

ही कल्पना नर्मदा परिक्रमेच्या दृष्टीने फार सुंदर आहे.

मय्या एका काळाची नाही.

त्या अनेक काळांची साक्षीदार आहे.

प्रागैतिहासिक मानवापासून आजच्या यात्रेकरूपर्यंत अनेक पिढ्या त्यांच्या काठाशी जोडल्या गेल्या.

पुरातत्त्व म्हणजे भूतकाळाचे उत्खननच का?

नाही.

पुरातत्त्व म्हणजे पुराव्यावर आधारित भूतकाळाचा अर्थ लावण्याची शिस्त.

उत्खनन हा त्यातील एक भाग आहे.

त्याबरोबर भूगोल.

भूस्तरशास्त्र.

कार्बन दिनांकन.

जीवाश्मविज्ञान.

मानववंशशास्त्र.

वनस्पतिशास्त्र.

रसायनशास्त्र.

या सर्व विषयांचा उपयोग होतो.

उदाहरणार्थ नवदातोलीच्या कालमानासाठी कार्बन-१४ दिनांकनाचा उपयोग झाला. 

हथनौरा प्रकरणात जीवाश्म आणि भूस्तराचा संयुक्त अभ्यास करण्यात आला. 

अडमगडमध्ये शैलचित्रे, सांस्कृतिक थर आणि दगडी साधने यांचा अभ्यास करण्यात आला. 

म्हणजे एकच पुरावा संपूर्ण इतिहास सांगत नाही.

अनेक पुरावे एकमेकांना जोडले गेले की चित्र स्पष्ट होत जाते.

हा धडा आजच्या माहितीच्या युगातही महत्त्वाचा आहे.

सोशल मीडियावर एखादे छायाचित्र फिरते.

त्याला एक कथा जोडली जाते.

ती कथा हजारो लोक शेअर करतात.

पण ती कथा पुराव्यावर आधारित असेलच असे नाही.

पुरातत्त्व आपल्याला उलट शिकवते....

पहिले पुरावे पाहा. मग निष्कर्ष काढा.

नर्मदा परिक्रमा आणि पुरातत्त्वीय वारसा

परिक्रमेच्या पारंपरिक मार्गाचा उद्देश पुरातत्त्वीय संशोधन करणे नाही.

यात्रेचा केंद्रबिंदू नर्मदा मय्येची प्रदक्षिणा आहे.

पण प्रवासाच्या वाटेवर असलेल्या मानवी स्मृतींकडे पाहण्याची संधी मात्र मिळते.

हा फरक महत्त्वाचा आहे.

परिक्रमा म्हणजे पुरातत्त्वीय मोहिम नाही.

आणि पुरातत्त्वीय स्थळ म्हणजे धार्मिक स्थळ असेही नाही.

अडमगडचे शैलाश्रय धार्मिक श्रद्धेपेक्षा प्रागैतिहासिक मानवी जीवन समजण्यासाठी महत्त्वाचे आहेत. 

नवदातोलीची वस्ती ताम्रपाषाणकालीन समाजाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची आहे.

हथनौरा मानवी जीवाश्माच्या वैज्ञानिक अभ्यासासाठी महत्त्वाचे आहे. 

म्हणून नर्मदा परिक्रमेतील “पवित्र” आणि “ऐतिहासिक” या दोन संकल्पना वेगळ्या असल्या तरी त्या एका प्रदेशात एकत्र नांदू शकतात.

मय्याच्या काठावर इतिहासाचा कालपट

आज यात्रेकरू एका दिवसात एखाद्या घाटावर पोहोचतो.

पण त्या जागेचा इतिहास कदाचित शेकडो किंवा हजारो वर्षांचा असतो.

एका काळात जंगल.

नंतर लहान वस्ती.

नंतर शेती.

पुढे धार्मिक केंद्र.

नंतर शहर.

आणि आज पर्यटन किंवा तीर्थक्षेत्र.

जागा तीच.

अर्थ बदलत गेले.

याच बदलाचा अभ्यास म्हणजे मानवी इतिहास.

नर्मदा खोरे या दृष्टीने विशेष महत्त्वाचे आहे कारण येथे प्रागैतिहासिक, ताम्रपाषाणकालीन, ऐतिहासिक आणि आधुनिक अशा अनेक काळांचे पुरावे वेगवेगळ्या स्थळांवर आढळतात. अडमगड आणि नवदातोली यांची उदाहरणे त्यातील दोन स्पष्ट टप्पे दाखवतात. 

यामुळे परिक्रमेचा प्रवासी जेव्हा नदीकडे पाहतो तेव्हा त्याला एक नवीन प्रश्न पडू शकतो—

मी ज्या काठावर चालत आहे, त्यावर माझ्यापूर्वी किती पिढ्या चालल्या असतील?

कदाचित त्याला त्याचे उत्तर कधीच मिळणार नाही.

पण पुरातत्त्व त्याचा शोध सुरू ठेवते.

नदी का?

नर्मदा खोऱ्यातील प्राचीन वस्ती आणि मानवी अस्तित्वाचा अभ्यास करताना एक प्रश्न पुन्हा पुन्हा समोर येतो...

नदीकाठ माणसाला आकर्षित का करतो?

उत्तर एका कारणात नाही.

पाणी आवश्यक.

अन्नाची उपलब्धता.

प्राण्यांची हालचाल.

शेतीची शक्यता.

वाहतुकीची शक्यता.

नैसर्गिक भूआकार.

आणि मानवी समूहाच्या विस्तारासाठी उपयुक्त असलेले अनेक पर्यावरणीय घटक.

नवदातोलीतील कृषी अर्थव्यवस्थेचे पुरावे आणि नर्मदा खोऱ्यातील विविध प्राचीन मानवी पुरावे पाहिले तर नर्मदाकाठ मानवी वस्तीच्या इतिहासात का महत्त्वाचा राहिला असावा, याची दिशा मिळते. 

म्हणून नर्मदा ही फक्त धार्मिक केंद्र नव्हती.

ती मानवी सभ्यतेच्या शक्यतांचा आधार होती.

जुने दगड आणि आजची जबाबदारी

पुरातत्त्वीय वस्तू सापडल्या की त्यांना हात लावण्याची, घरी नेण्याची किंवा स्मृती म्हणून ठेवण्याची इच्छा काहींना होऊ शकते.

पण हे चुकीचे आहे.

एखादा दगड “जुना” आहे म्हणून तो सामान्य दगड राहत नाही.

तो एखाद्या सांस्कृतिक संदर्भाचा भाग असू शकतो.

एखादे मातीचे भांडे एकटे फारसे काही सांगणार नाही.

पण त्याच भांड्याचा योग्य भूस्तर, त्याच्या आसपासची इतर साधने आणि वस्तीची रचना यांच्याशी संबंध जोडला तर इतिहासाचा अर्थ बदलतो.

म्हणून पुरातत्त्वीय वस्तू जशा सापडल्या तिथे तशाच राहणे महत्त्वाचे आहे.

नर्मदा परिक्रमा करणाऱ्या यात्रेकरूने अशा स्थळांवर विशेष काळजी घ्यावी.

काहीही उचलू नये.

शैलचित्रांवर नाव लिहू नये.

दगडी रचना हलवू नये.

संरक्षित भागात अनधिकृत प्रवेश करू नये.

अधिकृत सूचना आणि स्थानिक मार्गदर्शन पाळावे.

भूतकाळ जपण्याचा सर्वांत चांगला मार्ग म्हणजे त्याला स्पर्श न करता समजून घेणे.

पुरातत्त्व आणि श्रद्धा यांचा संघर्ष असायलाच हवा असे नाही

नर्मदा परिक्रमा श्रद्धेवर आधारित आहे.

पुरातत्त्व पुराव्यावर आधारित आहे.

पहिल्यांदा पाहिले तर ही दोन वेगळी जगं वाटू शकतात.

पण नर्मदा मय्याच्या काठावर ती एकमेकांच्या शेजारी उभी राहतात.

एक यात्रेकरू उगमाला पवित्र मानतो.

एक पुरातत्त्वज्ञ त्या प्रदेशाच्या भूस्तराचा अभ्यास करतो.

एक भक्त मंदिरातील परंपरा जपतो.

एक संशोधक शैलाश्रयातील सांस्कृतिक थर तपासतो.

दोघांचे प्रश्न वेगळे असतात.

पद्धती वेगळ्या असतात.

पण दोघेही एका गोष्टीचा शोध घेत असतात.....

या भूमीचा अर्थ काय आहे?

म्हणून श्रद्धेचा आदर करताना पुराव्याचा आदर करणे शक्य आहे.

पुराव्याचा आदर करताना श्रद्धेची थट्टा करणे आवश्यक नाही.

याच संतुलनातून नर्मदा परिक्रमेचे लेखन अधिक समृद्ध होऊ शकते.

भूतकाळ आपल्याला नेमके काय देतो?

भूतकाळ आपल्याला फक्त अभिमान देण्यासाठी नसतो.

तो प्रश्न विचारण्यासाठी असतो.

नवदातोलीतील लोकांनी वस्ती का केली?

अडमगडमधील लोकांनी चित्रे का काढली?

प्राचीन मानव या प्रदेशात कसा वावरत होता?

हथनौरा आणि मध्य नर्मदा खोऱ्यातील जीवाश्म मानव उत्क्रांतीबद्दल काय सांगतात?

ही प्रश्नांची उत्तरं अजूनही संशोधनातून बदलू शकतात.

म्हणून इतिहासाला अंतिम कथा समजण्यापेक्षा शोधाची प्रक्रिया समजणे आवश्यक आहे.

हे विशेषतः नर्मदा खोऱ्यासारख्या विशाल प्रदेशासाठी महत्त्वाचे आहे.

आज आपल्याला जे माहीत आहे ते संपूर्ण सत्य नाही.

उद्या नवीन उत्खनन झाले, नवीन दिनांकन झाले किंवा नवीन वैज्ञानिक पद्धती उपलब्ध झाली, तर सध्याच्या निष्कर्षांमध्ये सुधारणा होऊ शकते.

विज्ञानाची ताकद इथेच आहे.

ते स्वतःच्या निष्कर्षांनाही प्रश्न विचारू शकते.

परिक्रमा, इतिहास आणि काळाची जाण

नर्मदा परिक्रमा माणसाला चालायला शिकवते.

पुरातत्त्व त्याला थांबून पाहायला शिकवते.

नदीकाठाने जाताना एखादा यात्रेकरू काही क्षण एखाद्या दगडी रचनेकडे पाहतो.

तो दगड त्याला काही सांगत नाही.

पण मनात प्रश्न निर्माण करतो.

हा इथे का आहे?

याचा उपयोग कोण करत असेल?

इथे कधी वस्ती असेल का?

मय्या तेव्हा कशी वाहत असतील?

आजचा किनारा आणि प्राचीन किनारा किती वेगळा असेल?

या प्रश्नांमुळे परिक्रमेचा कालबोध वाढतो.

माणूस स्वतःच्या आयुष्याच्या मर्यादेपलीकडे पाहू लागतो.

आपले आयुष्य काही दशकांचे.

पण नदीचा भूगोल हजारो वर्षांचा.

मानवी संस्कृतीची स्मृती त्याहून मोठी.

आणि पुरातत्त्व त्या दीर्घ काळातील काही क्षण जपून ठेवते.

नदीकाठचे पुरावे आणि बदलता भूभाग

नदी स्थिर नसते.

किनारे बदलतात.

पूर येतात.

गाळ साचतो.

पात्र बदलते.

मानवी वस्तीही बदलते.

यामुळे प्राचीन वस्ती आज जिथे दिसते, त्या भूभागाचा आजचा आकार आणि त्या काळातील भूभाग तसाच असेल असे नाही.

पुरातत्त्वीय संशोधनाला म्हणूनच भूगोलाचा आधार घ्यावा लागतो.

कुठे अवशेष सापडले?

ते कोणत्या थरात सापडले?

आजच्या नदीपासून त्यांचे अंतर किती?

त्या काळी नदीची दिशा किंवा पात्र कसे असावे?

या प्रश्नांचा अभ्यास करूनच पुराव्याचा अर्थ लावला जातो.

नर्मदा खोऱ्यातील विविध बहुविषयक संशोधनातून भूगर्भीय, पुरातत्त्वीय आणि मानवी उत्क्रांतीविषयक माहिती एकत्रित करण्याचा प्रयत्न झाला आहे.

यामुळे नदीचा इतिहास हा केवळ धार्मिक किंवा सांस्कृतिक विषय राहत नाही.

तो पृथ्वीच्या इतिहासाशीही जोडला जातो.

शाळेतील इतिहासापेक्षा मोठा इतिहास

पुस्तकात आपण शतकं शिकतो.

इ.स.पू. अमुक.

इ.स. अमुक.

राजवंश.

राजे.

युद्धे.

साम्राज्ये.

पण पुरातत्त्वाचा इतिहास वेगळा असतो.

तो एखाद्या राजापासून नाही तर एका दगडापासून सुरू होऊ शकतो.

एका मातीच्या भांड्यापासून.

एका शैलचित्रापासून.

एखाद्या हाडापासून.

एखाद्या घराच्या पायाभरणीच्या अवशेषापासून.

नवदातोलीचा उत्खननातून समोर आलेला कृषीप्रधान वस्तीचा संदर्भ आणि अडमगडचे प्रागैतिहासिक शैलाश्रय यामुळे हा फरक स्पष्ट होतो.

या इतिहासात मोठ्या राजांची नावं कदाचित नसतील.

पण सामान्य माणूस आहे.

त्याच्या हातातील साधन आहे.

त्याच्या घरातील भांडे आहे.

त्याच्या जगण्याची खूण आहे.

म्हणून हा इतिहास काही अर्थाने अधिक जवळचा वाटतो.

परिक्रमेतील एका वेगळ्या प्रकारचे दर्शन

तीर्थक्षेत्रात आपण देवाचे दर्शन घेतो.

पुरातत्त्वीय स्थळावर आपण मानवी अस्तित्वाचे दर्शन घेतो.

ही दोन वाक्ये प्रतीकात्मक आहेत; पण त्यामागे एक महत्त्वाची भावना आहे.

नर्मदा परिक्रमेचा प्रवास माणसाला केवळ श्रद्धेचा इतिहास दाखवत नाही.

तो त्याला माणसाच्या स्वतःच्या इतिहासाचीही ओळख करून देतो.

आज आपण आधुनिक मनुष्य आहोत.

फोन आहे.

रस्ते आहेत.

तंत्रज्ञान आहे.

सुविधा आहेत.

पण हजारो वर्षांपूर्वीचा माणूसही या भूमीवर सूर्य पाहत होता.

पाऊस अनुभवत होता.

भूक अनुभवत होता.

पाण्याची गरज अनुभवत होता.

धोक्यांशी सामना करत होता.

आणि आपले जीवन टिकवण्यासाठी साधने तयार करत होता.

या साम्यामुळे पुरातत्त्व आपल्याला कदाचित नम्र बनवते.

आपण इतिहासाची अंतिम पायरी नाही.

आपण एका दीर्घ मानवी प्रवासातील फक्त एक टप्पा आहोत.

भविष्यातील परिक्रमावासीयांसाठी एक जबाबदारी

नर्मदा मय्याच्या काठावरचा वारसा टिकवायचा असेल तर केवळ सरकार किंवा पुरातत्त्व विभागानेच तो जपायचा असा विचार पुरेसा नाही.

यात्रेकरूची भूमिका आहे.

स्थानिकांची भूमिका आहे.

पर्यटकांची भूमिका आहे.

संशोधकांची भूमिका आहे.

धार्मिक संस्थांची भूमिका आहे.

शाळांची भूमिका आहे.

आणि माध्यमांचीही भूमिका आहे.

विशेषतः माध्यमांनी पुरातत्त्वीय तथ्य मांडताना सनसनाटीपणापेक्षा अचूकतेला प्राधान्य द्यायला हवे.

“हजारो वर्षांपूर्वी येथे हेच घडले” असे निश्चितपणे म्हणण्यापेक्षा “उपलब्ध पुराव्यांवरून या प्रकारचे जीवन असल्याचे संकेत मिळतात” असे म्हणणे अधिक वैज्ञानिक आहे.

ही भाषा कदाचित कमी आकर्षक वाटेल.

पण ती अधिक विश्वासार्ह आहे.

इतिहासाचा सन्मान म्हणजे त्याला सजवणे नाही.

त्याला पुराव्यासह जपणे.

उपसंहार : मय्याच्या काठावर आजही भूतकाळ थांबला आहे

नर्मदा परिक्रमेच्या वाटेवर चालताना यात्रेकरूच्या पायाखाली आजची माती असते.

पण त्या मातीत अनेक कालखंडांची स्मृती दडलेली असू शकते.

अमरकंटकच्या उगमाशी निघालेला प्रवास आधुनिक आहे.

पण मय्याच्या खोऱ्यातील मानवी अस्तित्वाची कथा त्याहून कितीतरी जुनी आहे.

हथनौरा आपल्याला मानवी उत्क्रांतीच्या अतिप्राचीन प्रश्नांकडे घेऊन जाते. वैज्ञानिक संशोधन या जीवाश्मांची अचूक वर्गवारी आणि कालमान समजून घेण्याचा प्रयत्न करत आहे.

अडमगड आपल्याला शैलाश्रय, दगडी साधने आणि प्रागैतिहासिक मानवी जीवनाच्या अनेक थरांशी परिचित करून देते.

नवदातोली आपल्यासमोर ताम्रपाषाणकालीन वस्ती, शेती, दगडी साधने आणि मातीच्या भांड्यांमधून संघटित मानवी जीवनाचे चित्र उभे करते.

आणि त्यानंतरचे विविध सांस्कृतिक अवशेष सांगतात की हा प्रदेश एका समाजाचा किंवा एका काळाचा नव्हता.

तो सतत बदलत राहिला.

मानव आला.

वस्त्या उभ्या राहिल्या.

जीवनशैली बदलली.

धर्मपरंपरा बदलल्या.

शहरे वाढली.

आणि मय्या वाहत राहिली.

म्हणून नर्मदा परिक्रमा करणाऱ्या यात्रेकरूसाठी पुरातत्त्व हा यात्रेपासून वेगळा विषय नाही.

तो त्या यात्रेच्या भूमीची खोल स्मृती आहे.

आज घाटावर उभे राहून आपण दिवा लावतो.

काही हजार वर्षांपूर्वी एखाद्याने कदाचित याच प्रदेशातील दगड हातात घेतला असेल.

आज आपण मंदिराकडे पाहतो.

कधीकाळी एखादी लहान वस्ती त्या भूभागात जगत असेल.

आज आपण शेतीच्या पट्ट्याकडे पाहतो.

त्या भूमीत पूर्वीही कुणीतरी अन्न उगवत असेल.

आज आपण स्वतःच्या आयुष्याचा विचार करत चालतो.

पूर्वीचे माणसंही त्यांच्या जगण्याचे प्रश्न घेऊनच या भूमीवर चालत असतील.

या जाणिवेतून नर्मदा परिक्रमेचा काळ अचानक मोठा होतो.

आपण फक्त वर्तमानातून जात नाही.

आपण भूतकाळाच्या सावलीतून चालत असतो.

आणि पुढच्या पिढीसाठी आजचा वारसा सोडून जात असतो.

म्हणून नर्मदा मय्याच्या काठाने पुढचे पाऊल टाकताना कधी कधी मागेही पाहावे.

दगडाकडे.

मातीच्या तुकड्याकडे.

शैलाश्रयाकडे.

जुन्या वस्तीच्या अवशेषांकडे.

कारण कदाचित तिथेच माणसाची सर्वांत जुनी ओळख आपली वाट पाहत असेल.

मय्या वाहत आहे;
काठ स्मृती जपत आहेत;
आणि माणूस अजूनही त्या स्मृतींचा अर्थ शोधत चालला आहे.

॥ नर्मदे हर ॥

Labels:
Narmada Parikrama, Narmada Valley, Archaeology, Prehistoric India, Hathnora, Adamgarh Rock Shelters, Navdatoli, Chalcolithic India, Archaeological Heritage, Ancient Human History, Madhya Pradesh, River Valley Civilizations, Indian Heritage, Prehistoric Archaeology

Search Description:
Explore the prehistoric and archaeological heritage of the Narmada Valley through Hathnora, Adamgarh Rock Shelters and Navdatoli. This Marathi feature traces ancient human presence, stone tools, rock shelters, Chalcolithic settlement, archaeology, scientific evidence and the long relationship between people and the Narmada landscape.

Permalink:

#NarmadaParikrama #NarmadaValley #Archaeology #PrehistoricIndia #Hathnora #Adamgarh #Navdatoli #ChalcolithicIndia #ArchaeologicalHeritage #AncientIndia #MadhyaPradesh #IndianHeritage #NarmadeHar