भारत-पाकिस्तान राजनैतिक संघर्ष आणि शंघाई सहकार्य संघटना: द्विपक्षीय कटुतेच्या पलीकडे जाऊन भारत नेमके काय साधतोय?

भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील संबंधांचा इतिहास हा तणाव, संघर्ष आणि अधूनमधून येणाऱ्या राजनैतिक आशेच्या किरणांनी भरलेला आहे. अलीकडच्या काळात, विशेषतः गेल्या काही वर्षांत दोन्ही देशांमधील द्विपक्षीय संवाद पूर्णपणे ठप्प झाला आहे. दहशतवादाचा प्रश्न, सीमावर्ती तणाव आणि सिंधू पाणी करारासारख्या मुद्द्यांवरून दोन्ही देशांमधील दरी अधिकच रुंदावली आहे. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत, जेव्हा एखादी भारतीय तुकडी इस्लामाबादच्या भूमीवर पाऊल ठेवते, तेव्हा साहजिकच प्रश्न निर्माण होतो की, भारत आपल्या भूमिकेपासून मागे हटला आहे का? मात्र, आंतरराष्ट्रीय राजकारणाच्या गुंतागुंतीच्या पटावर, एसइओ (SCO - Shanghai Cooperation Organization) अंतर्गत झालेली ही भेट हा केवळ एक तांत्रिक सहभाग नसून ती भारताच्या दीर्घकालीन धोरणात्मक परिपक्वतेचे लक्षण आहे.

आंतरराष्ट्रीय मुत्सद्देगिरीमध्ये 'कंपार्टमेंटलायझेशन' ही एक अत्यंत प्रभावी संकल्पना आहे. याचा अर्थ असा की, दोन देशांमधील द्विपक्षीय (Bilateral) संबंधांमधील कटुता त्यांच्या बहुपक्षीय (Multilateral) सहभागावर प्रभाव टाकू नये. भारत सरकारने हे धोरण अत्यंत चोखपणे अंमलात आणले आहे. जेव्हा भारत दहशतवादाच्या मुद्द्यावर पाकिस्तानशी चर्चा करण्यास स्पष्ट नकार देतो, तेव्हा तो आपला द्विपक्षीय नकाराचा अधिकार वापरत असतो. परंतु, जेव्हा बातमी एसइओ सारख्या जागतिक संघटनेची येते, तेव्हा भारताचा दृष्टिकोन हा प्रादेशिक सुरक्षेचा आणि स्वतःच्या धोरणात्मक हितसंबंधांचे संरक्षण करण्याचा असतो. इस्लामाबादमधील सीमा सुरक्षा यंत्रणांच्या प्रमुखांची १२ वी बैठक ही कोणत्याही प्रकारची राजकीय तडजोड नसून, ती एक तांत्रिक आणि संस्थात्मक बैठक होती, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

या बैठकीचा मुख्य अजेंडा हा सुरक्षा व्यवस्थापन, अवैध स्थलांतर, अंमली पदार्थांची तस्करी आणि मानवी तस्करी रोखणे हा होता. हे मुद्दे केवळ एका देशापुरते मर्यादित नसून, संपूर्ण युरेशिया क्षेत्रासाठी एक मोठे आव्हान आहेत. अफगाणिस्तानातून होणारा अमली पदार्थांचा पुरवठा हा पाकिस्तान, इराण आणि मध्य आशियाई देशांमार्फत होत असतो. अशा स्थितीत, जर भारताने या व्यासपीठावर आपली उपस्थिती दर्शवली नाही, तर तिथे निर्माण होणारी पोकळी चीन आणि पाकिस्तानच्या सोयीनुसार भरली जाऊ शकते. भारत या व्यासपीठावर आपल्या सीमांच्या सुरक्षेसाठी, विशेषतः क्रॉस-बॉर्डर इन्फिल्ट्रेशनसारख्या मुद्द्यांवर स्पष्टपणे भूमिका मांडतो, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय समुदायासमोर पाकिस्तानचा खरा चेहरा उघड होतो.

एसइओ ही संघटना स्थापन होण्यामागे 'थ्री इविल्स' म्हणजेच दहशतवाद, फुटीरतावाद आणि कट्टरतावाद नष्ट करणे हा मुख्य हेतू होता. भारताचा या संघटनेतील सहभाग याच तत्त्वाला बळ देणारा आहे. रशिया, चीन आणि मध्य आशियाई देशांसोबतचे आपले संबंध दृढ ठेवण्यासाठी भारत या व्यासपीठाचा वापर एक साधन म्हणून करतो. जेव्हा आपण एखाद्या बहुपक्षीय संस्थेत असतो, तेव्हा आपण एकाकी पडत नाही. भारत-पाकिस्तान संबंधांत आपण द्विपक्षीय स्तरावर कठोर भूमिका घेत असतानाच, जागतिक व्यासपीठांवर आपली जबाबदार सदस्य म्हणून प्रतिमा जपण्याचे काम करतो. हीच मुत्सद्देगिरी आजच्या ध्रुवीकरण झालेल्या जागतिक राजकारणात भारताला एक निर्णायक स्थान मिळवून देते.

पाकिस्तान लवकरच एसइओच्या अध्यक्षपदाची धुरा सांभाळणार आहे, ज्यामुळे आगामी काळात काही महत्त्वाच्या बैठकांचे आयोजन त्यांच्या भूमीवर होऊ शकते. अनेक तज्ज्ञांच्या मते, भारताने याकडे 'वॉच अँड वेट' (Watch and Wait) धोरणातून पाहणे गरजेचे आहे. जर पाकिस्तान या अध्यक्षपदाचा वापर केवळ भारताच्या विरोधात प्रोपगंडा पसरवण्यासाठी करण्याचा प्रयत्न करेल, तर भारत आपल्या कूटनीतिक मर्यादेनुसार त्यावर प्रतिक्रिया देण्यास सक्षम आहे. तथापि, अध्यक्षपद म्हणजे संपूर्ण अधिकार नसून तो एक समन्वयकाचा (Coordinator) रोल असतो. भारत आपल्या सुरक्षा गरजा आणि प्रादेशिक स्थिरतेच्या मुद्द्यावर तडजोड न करता, या व्यासपीठाचा वापर आपल्या राष्ट्रहितार्थ नक्कीच करत राहील.

निष्कर्षतः, इस्लामाबादमधील भारतीय अधिकाऱ्यांचा सहभाग हा पराभव नसून ती एक धोरणात्मक गरज आहे. द्विपक्षीय संबंधांमधील 'फ्रीझ' कायम ठेवूनही बहुपक्षीय मंचावर सक्रिय राहणे, हीच आधुनिक भारतीय परराष्ट्र धोरणाची खरी ताकद आहे. भारत आणि पाकिस्तानमधील संबंधांत सुधारणेची आशा धूसर असली तरी, प्रादेशिक स्थैर्याच्या दृष्टीने एसइओ सारखी व्यासपीठे हे एकमेव माध्यम आहेत, जिथे भारत थेट आपल्या सुरक्षेशी संबंधित मुद्द्यांवर आवाज उठवू शकतो. येणाऱ्या काळात, भारत हा केवळ आपल्या राष्ट्रीय सुरक्षेसाठीच नाही, तर संपूर्ण दक्षिण आशियातील शांततेसाठी एक जबाबदार आणि प्रगल्भ शक्ती म्हणून उभा असल्याचे यातून सिद्ध होते.

LABELS: India-Pakistan Relations, SCO Summit, Diplomacy, Geopolitics, Regional Security, Foreign Policy, S Jaishankar, Islamabad, Border Management, Strategic Affairs.

SEARCH DESCRIPTION: Analytical reading of India's participation in SEO conference in Islamabad. Know in detail how India is balancing bilateral bitterness and multi-party politics.

HASHTAGS: #IndiaPakistan #SCOSummit #Diplomacy #Geopolitics #ExternalAffairs #SJaishankar #ForeignPolicy #RegionalSecurity #StrategicAnalysis #MarathiNews #भारतपाकिस्तान #राजनैतिकविश्लेषण