होर्मुझची कोंडी आणि जागतिक आर्थिक संकट:भारत आणि आखाती देशांवर होणारा दूरगामी परिणाम

 

होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) हा जगाच्या नकाशावर असा एक अत्यंत अरुंद पण महत्त्वाचा भाग आहे, जिथून जागतिक तेलाचा आणि वायूचा मोठा साठा प्रवास करतो. अलीकडच्या काळात इराण आणि अमेरिका यांच्यातील वाढता तणाव थेट या सामुद्रधुनीशी जोडला गेला आहे. एका बाजूला अमेरिकेने इराणवर केलेले हल्ले आणि दुसऱ्या बाजूला इराणची 'होर्मुझ बंद' करण्याची घोषणा, या परिस्थितीने जगाला पुन्हा एकदा एका भीषण आर्थिक मंदीच्या उंबरठ्यावर आणून उभे केले आहे. हा केवळ दोन देशांमधील लष्करी संघर्ष नसून, तो जागतिक ऊर्जा सुरक्षेला खिळ बसवणारा एक धोरणात्मक पेच आहे.

गेल्या काही दिवसांत झालेल्या घटनाक्रमात इराणने एका टँकरवर हल्ला केल्यानंतर अमेरिकेने तब्बल १४० ठिकाणी प्रत्युत्तरदाखल हल्ले केले, ज्याला इराणने १४२ ठिकाणाहून उत्तर दिले आहे. अशा प्रकारचा प्रतिहल्ला जागतिक व्यापारासाठी अत्यंत धोकादायक मानला जातो. या सामुद्रधुनीच्या रचनेनुसार, २० किलोमीटरच्या एका विशेष मार्गिकेतून (corridor) दोन्ही देशांना आपल्या जहाजांची ने-आण करावी लागते. परंतु, अमेरिकेचे रॉन्ग साइडने (wrong side) जहाजे चालवण्याचे धोरण या तणावाला निमंत्रण देत असल्याचे मानले जात आहे. इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्सने (IRGC) या भागाच्या सुरक्षेची जबाबदारी घेत, अमेरिकन हस्तक्षेप हाच अपघातांना कारणीभूत असल्याचे म्हटले आहे.

डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या नेतृत्वाखालील अमेरिकेची 'प्रेशर टॅक्टिक्स' (pressure tactics) किंवा दबाव तंत्र हे या संघर्षाचे मूळ मानले जाते. ट्रम्प यांचे धोरण इराणला राजकीय आणि आर्थिकदृष्ट्या कोंडीत पकडण्याचे आहे, परंतु त्याचा फटका अप्रत्यक्षपणे संपूर्ण जगाला बसत आहे. अमेरिकेने भारताच्या चाबहार बंदराच्या (Chabahar Port) प्रकल्पावरही दबाव निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला, ज्यामुळे भारताचे पायाभूत सुविधांचे स्वप्न लांबणीवर पडले आहे. आंतरराष्ट्रीय करारांचे उल्लंघन करून लादले जाणारे हे निर्बंध आणि टेरिफ्स (tariffs) केवळ संबंधित देशांनाच नाही, तर जागतिक बाजारपेठेला अस्थिर करत आहेत.

२०२२ मध्ये युक्रेन युद्धाच्या काळात युरोपला ज्या भीषण ऊर्जा संकटाचा सामना करावा लागला होता, तशीच पुनरावृत्ती होण्याची भीती आता व्यक्त केली जात आहे. रशियाकडून होणारा वायूचा (gas) पुरवठा बंद झाल्यामुळे युरोपीय देशांना थंडीत कुडकुडावे लागले होते आणि त्यांना लाकडावर स्वयंपाक करण्याची वेळ आली होती. आता होर्मुझच्या कोंडीमुळे कतार आणि इतर आखाती देशांकडून होणारा नैसर्गिक वायूचा पुरवठाही धोक्यात आला आहे. यामुळे युरोपमधील कारखाने, सार्वजनिक इमारती आणि घरांचे गरम करण्याचे तंत्र (heating systems) पुन्हा एकदा कोलमडण्याची शक्यता आहे. वाढलेल्या ऊर्जेच्या किमतींमुळे युरोपीय उद्योगांनी चीनसारख्या स्वस्त उत्पादक देशांकडे स्थलांतर करणे सुरू केले आहे, ज्यामुळे युरोपची अर्थव्यवस्था कमकुवत होत आहे.

भारत आणि गल्फ कोऑपरेशन कौन्सिलच्या (GCC) सदस्य देशांसाठी ही परिस्थिती अत्यंत चिंताजनक आहे. ओमान, बहरीन, कतार, कुवेत आणि सौदी अरेबिया यांसारख्या देशांची अर्थव्यवस्था याच मार्गावर अवलंबून आहे. अमेरिकेचा हस्तक्षेप आणि इराणचे प्रत्युत्तर यामुळे कच्च्या तेलाच्या आणि वायूच्या किमतींमध्ये मोठी वाढ होण्याची चिन्हे आहेत. महागाईचा भडका उडाल्यास त्याचा सर्वाधिक फटका भारतसारख्या विकसनशील अर्थव्यवस्थांना बसेल, कारण भारताला आपली ऊर्जा गरज भागवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर आयात करावी लागते. भारताने रशियाकडून तेल खरेदी करून परिस्थिती सावरण्याचा प्रयत्न केला असला तरी, आता होर्मुझचा मार्गच बंद झाल्यास जागतिक पुरवठा साखळी (supply chain) विस्कळीत होईल.

निष्कर्षतः, सध्याची परिस्थिती ही पूर्णत: युद्धाकडे झुकणारी नसली तरी, ती आर्थिक युद्धाची सुरुवात आहे. रशिया आणि इराणने जागतिक ऊर्जा पुरवठ्यावर दबाव निर्माण करून पाश्चिमात्य देशांना आणि त्यांच्या समर्थकांना गुडघ्यावर आणण्याचे डावपेच आखले आहेत असे दिसते. या खेळात डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या चुकीच्या धोरणांमुळे युरोपचे नाटो (NATO) सदस्य देश आणि अमेरिका स्वतःच चक्रव्यूहात अडकले आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, जर मुत्सद्देगिरीने आणि चर्चेद्वारे हा प्रश्न लवकर सुटला नाही, तर २०२६ चे हे वर्ष जगासाठी आर्थिक मंदीचे वर्ष ठरू शकते. सामान्य माणसाच्या खिशावर पडणारा महागाईचा भार हा या मोठ्या राजकीय अहंकाराचाच परिणाम असणार आहे.

LABELS: International Relations, Global Economy, Iran-US Conflict, Strait of Hormuz, Energy Crisis, Geopolitics, World News, Inflation, Indian Economy.

SEARCH DESCRIPTION:As the Gulf of Hormuz is closed due to the Iran-US conflict, the world is in recession. Read a detailed analysis of Europe's energy crisis and its impact on India.

HASHTAGS: #IranUSConflict #StraitOfHormuz #GlobalEconomy #EnergyCrisis #Geopolitics #Inflation #WorldNews #MarathiNews #InternationalRelations #EconomicSlowdown #IndiaEconomy #BreakingNews