ज्येष्ठ समाजवादी विचारवंत डॉ. कुमार सप्तर्षी यांचे निधन; पुरोगामी चळवळीतील एका पर्वाचा अंत

 

महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि राजकीय इतिहासात ज्या काही निवडक व्यक्तींनी स्वतःच्या विचारांची आणि कृतीची अमिट मोहोर उमटवली, त्यामध्ये डॉ. कुमार सप्तर्षी यांचे नाव अग्रक्रमाने घ्यावे लागेल. वयाच्या ८५ व्या वर्षी पुण्यात त्यांचे निधन झाले आणि त्यांच्या जाण्याने केवळ एका समाजवादी विचारवंताचा मृत्यू झाला असे नाही, तर महाराष्ट्राच्या पुरोगामी चळवळीचा एक खंबीर आधारस्तंभ कोसळला आहे. डॉक्टर असूनही त्यांनी आपले आयुष्य समाजसेवेसाठी आणि उपेक्षितांच्या हक्कासाठी समर्पित केले. युवक क्रांती दलाची (युक्रांद) स्थापना करून त्यांनी १९७० आणि ८० च्या दशकातील तरुण पिढीला दिशा दिली आणि समाजपरिवर्तनाचे एक जिवंत विद्यापीठ उभे केले.

युवक क्रांती दलाच्या माध्यमातून त्यांनी महाराष्ट्रातील तरुणाईला अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यास प्रवृत्त केले. तत्कालीन काँग्रेसच्या सत्तेच्या काळात आणि जनता सरकारच्या प्रयोगांनंतर निर्माण झालेली मरगळ दूर करण्यात युक्रांदचा मोलाचा वाटा होता. न्यायमूर्ती बापट, नीलम गोरहे, प्रताप आसबे आणि भालचंद्र मुणगेकर यांच्यासारखी अनेक दिग्गज व्यक्तिमत्त्वे ज्या नेतृत्वाच्या छायेत घडली, ते नेतृत्व म्हणजे कुमार सप्तर्षी होते. केवळ घोषणा देणारी संघटना न ठेवता, युक्रांदला त्यांनी एक आक्रमक वैचारिक मंच बनवले. राष्ट्र सेवा दलाच्या तुलनेत अधिक आक्रमक आणि तरुण मनांच्या स्पंदनांना झेप देणारा असा हा मंच होता.

डॉ. कुमार सप्तर्षी हे केवळ एक राजकीय कार्यकर्ते नव्हते, तर ते एक कट्टर गांधीवादी होते. 'समाजवादी विचार हा शेवटी गांधीवादाकडेच वळला पाहिजे' ही त्यांची धारणा होती, ज्याचा ते आयुष्यभर पुरस्कार करत राहिले. गांधी स्मारक निधीचे विश्वस्त आणि 'सत्याग्रही' मासिकाचे संपादक म्हणून त्यांनी वैचारिक मूल्ये जपण्याचा प्रयत्न केला. गांधी भवनाचे अध्यक्ष असताना त्यांनी गांधीवादाच्या प्रसारासाठी घेतलेली मेहनत आणि त्यातून घडवलेले कार्यकर्ते हे त्यांच्या कार्याचे यश आहे. आणीबाणीच्या काळापासून ते आजतागायत त्यांनी लोकांच्या प्रश्नांना सातत्याने वाचा फोडण्याचे काम केले.

त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांची निर्भीडता. त्यांनी शंकराचार्यांशी थेट वाद घालण्यापासून ते आक्रमक आंदोलनांचे नेतृत्व करण्यापर्यंत कोणताही संघर्ष टाळला नाही. त्यांच्या पुण्यातल्या घरावर झालेला हल्ला किंवा त्यांना मिळणाऱ्या धमक्यांनी त्यांचे पाऊल कधीच डगमगले नाही. ते केवळ महाराष्ट्रापुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांचे काम पॅन इंडिया (संपूर्ण भारत) स्तरावर होते. बिहार असो वा उत्तर प्रदेश, देशातील प्रत्येक समाजवादी चळवळीशी आणि कार्यकर्त्यांशी त्यांचा जिवंत संवाद होता. चंद्रशेखर यांच्यासारखे दिग्गज नेते पंतप्रधान झाल्यानंतरही त्यांच्या घरी आवर्जून भेटायला येत असत, हे त्यांच्यातील वैचारिक उंचीचे गमक होते.

त्यांच्या साहित्याचा उल्लेख केल्याशिवाय त्यांचे कार्य पूर्ण होऊ शकत नाही. 'येरवडा विद्यापीठातील दिवस' हे त्यांचे आत्मचरित्र केवळ एक पुस्तक नसून तो एका कालखंडाचा दस्तऐवज आहे. साहित्यिक मूल्यांच्या दृष्टीने गाजलेल्या या आत्मचरित्रात त्यांनी बदलत्या भारताचे आणि महाराष्ट्राचे वास्तव मांडले. केवळ कृती आणि भाषणे नाही, तर लेखणीच्या माध्यमातूनही त्यांनी समाजाला दिशा देण्याचे काम केले. आज त्यांच्या निधनानंतर एका वैभवाच्या आणि संघर्षाच्या कालखंडाचा शेवट झाला आहे. त्यांच्या जाण्याने निर्माण झालेली पोकळी भरून काढणे कठीण असले, तरी त्यांनी पेरलेले विचार आणि त्यांनी घडवलेली फळी महाराष्ट्राला सदैव प्रेरणा देत राहील.

LABELS: Dr. Kumar Saptarshi, Yukrand, Socialist Movement Maharashtra, Gandhian Thought, Punekar, Progressive Movement, Indian Politics, Social Activism, Obituary, Marathi Intellectuals.

SEARCH DESCRIPTION: Senior socialist thinker Dr. Kumar Saptarshi passed away at the age of 85. His contribution to the movement in Maharashtra as a founder of Ukraine and a Gandhian activist.

HASHTAGS: #DrKumarSaptarshi #Yukrand #SocialistMovement #MaharashtraPolitics #Gandhian #RIP #PuneNews #SocialReform #MarathiIntellectual #समाजवादी #युक्रांद #डॉकुमारसप्तर्षी