देशात कफसिरपच्या खुल्या विक्रीवर केंद्र सरकारची पूर्ण बंदी; आता केवळ डॉक्टरांच्या चिठ्ठीवरच मिळणार औषध

नवी दिल्ली, दि. १८ जून २०२६: देशातील सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्था अधिक सक्षम करण्यासाठी आणि लहान मुलांमधील वाढते मृत्यू रोखण्यासाठी केंद्र सरकारने औषध विक्रीच्या नियमात एक अत्यंत मोठा आणि ऐतिहासिक बदल केला आहे. भारत सरकारने कफ सिरपसह सर्व प्रकारच्या पातळ औषधांच्या (सिरप) 'ओवर द काउंटर' (OTC) म्हणजेच डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय होणाऱ्या खुल्या विक्रीवर आता पूर्णपणे बंदी घातली आहे. केंद्रीय आरोग्य मंत्रालय आणि देशातील औषध नियंत्रक क्षेत्रातील सर्वोच्च सल्लागार संस्था असलेल्या 'ड्रग कन्सलटेटिव्ह कमिटी'च्या (DCC) महत्त्वपूर्ण शिफारशीनंतर हा निर्णय घेण्यात आला आहे. नवीन नियमानुसार, आता देशातील कोणत्याही मेडिकल शॉप किंवा फार्मसीमधून कोणतेही सिरप खरेदी करण्यासाठी डॉक्टरांचे अधिकृत प्रिस्क्रिप्शन (चिठ्ठी) असणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. हा निर्णय लागू करण्यासाठी केंद्र सरकारने 'ड्रग्ज रूल्स १९४५' मधील 'स्केड्यूल के' (Schedule K) मध्ये तातडीने सुधारणा करून सिरपला मिळालेली विशेष सूट पूर्णपणे काढून घेतली आहे.

गेल्या अनेक दशकांपासून देशातील औषध कायद्यांतर्गत कफ सिरप आणि इतर सामान्य सिरप्सना 'स्केड्यूल के' अंतर्गत विशेष सवलत देण्यात आली होती. विशेषतः ग्रामीण भागात, जेथे डॉक्टरांची उपलब्धता कमी असते आणि लोकसंख्या एक हजारापेक्षा कमी आहे, अशा ठिकाणी परवाना नसलेल्या दुकानांमध्येही ही औषधे घरगुती उपाय म्हणून विकण्याची मुभा होती. मात्र, या सवलतीचा मोठ्या प्रमाणावर गैरवापर होत असल्याचे आणि केमिस्ट दुकानदार निव्वळ नफा कमावण्यासाठी लहान मुले आणि प्रौढांना एकाच प्रमाणात सर्रास सिरप विकत असल्याचे समोर आले होते. नवीन दुरुस्तीनुसार आता ही सवलत रद्द करण्यात आली असून, परवानाधारक अधिकृत फार्मसीशिवाय अन्य कुठेही सिरपची विक्री करणे हा आता गंभीर आणि बेकायदेशीर गुन्हा मानला जाईल.

केंद्र सरकारने हा कठोर पाऊल उचलण्यामागे देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घडलेल्या अत्यंत गंभीर घटना कारणीभूत आहेत. मध्य प्रदेशातील छिंदवाडा येथे दूषित (कंटेमिनेटेड) कफ सिरप पिल्यामुळे २२ निष्पाप मुलांचा मृत्यू झाला होता, ज्याने देशभरात खळबळ उडवून दिली होती. आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही, २०२२ पासून गॅम्बिया, उझबेकिस्तान आणि काही आफ्रिकन देशांमध्ये भारतीय बनावटीचे दूषित कफ सिरप पिल्याने जवळपास १४० हून अधिक मुलांचा मृत्यू झाल्याचे समोर आले होते. यामुळे 'फार्मेसी ऑफ द वर्ल्ड' अशी ख्याती असलेल्या भारताच्या औषध निर्माण क्षेत्राच्या प्रतिमेला जागतिक स्तरावर मोठा धक्का बसला होता. ही जागतिक विश्वासार्हता पुन्हा मिळवण्यासाठी आणि औषध क्षेत्रातील त्रुटी दूर करण्यासाठी सरकारने हा अत्यंत कठोर निर्णय घेतला आहे.

तपास यंत्रणांनी केलेल्या प्रयोगशाळा चाचण्यांमध्ये या दूषित सिरप्समध्ये 'डाई एथिलीन ग्लाइकोल' (Diethylene Glycol) आणि 'एथिलीन ग्लाइकोल' (Ethylene Glycol) ही अत्यंत घातक विषारी रसायने आढळून आली होती. ही रसायने प्रामुख्याने अँटी-फ्रीज आणि औद्योगिक उत्पादनांमध्ये सॉल्व्हेंट्स म्हणून वापरली जातात, जी मानवी वापरासाठी अत्यंत घातक आहेत. या रसायनांमुळे मानवी शरीरातील किडनी फेल होणे, लिव्हर खराब होणे आणि थेट मृत्यू ओढवणे अशा गंभीर समस्या निर्माण होतात. काही लहान औषध उत्पादक कंपन्यांनी खुल्या बाजारातून आणि मध्यस्थांकडून स्वस्त आणि निकृष्ट दर्जाचा कच्चा माल खरेदी केल्यामुळे ही घातक रसायने पुरवठा साखळीत शिरल्याचे तपासात उघड झाले आहे.

या संदर्भात वैद्यकीय तज्ज्ञांनी आणि डॉक्टरांनी सरकारच्या या निर्णयाचे स्वागत केले आहे, मात्र त्याच वेळी अंमलबजावणीतील त्रुटींवर बोट ठेवले आहे. तज्ज्ञांच्या मते, देशात यापूर्वीही अनेक कफ सिरप 'स्केड्यूल एच' अंतर्गत केवळ प्रिस्क्रिप्शनवर विकणे बंधनकारक होते, परंतु नियमांच्या सुस्त अंमलबजावणीमुळे केमिस्ट ते सहज विकत होते. त्यामुळे केवळ विक्रीवर निर्बंध न घालता सरकारने कंपन्यांच्या मॅन्युफॅक्चरिंग प्लांटमधील दर्जा तपासणी आणि नियामकांच्या देखरेखीवर अधिक भर देणे गरजेचे आहे. सरकारने आधीच ९० टक्के सिरप उत्पादकांची तपासणी सुरू केली असून निर्यातीवर कडक निर्बंध लादले आहेत. या निर्णयामुळे ग्रामीण भागात तात्कालिक अडचणी निर्माण होऊ शकतात, परंतु सार्वजनिक आरोग्याच्या आणि बालसुरक्षेच्या दृष्टीने हे पाऊल अत्यंत आवश्यक मानले जात आहे.

• Labels: Govt Bans Syrup OTC Sales, Cough Syrup Prescription Mandate, Schedule K Drugs Rules Amendment, Health Ministry India 2026, Contaminated Cough Syrup Deaths, Drug Consultative Committee India

• Search Description: Government of India bans over-the-counter (OTC) sales of all syrups including cough syrups, making doctors prescription mandatory by amending Schedule K of Drugs Rules 1945.

• Hashtags: #CoughSyrupBan #HealthMinistryIndia #MedicalPrescriptionMandatory #PublicHealth #ScheduleK #DrugSafety #AstraNewsNetwork