ज्येष्ठ पार्श्वगायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन

 

भारतीय संगीत क्षेत्रातील एक अत्यंत देदीप्यमान आणि सुवर्ण अध्याय आज संपुष्टात आला आहे. आपल्या अलौकिक आणि जादुई स्वरांनी तब्बल साडेसहा दशकांहून अधिक काळ रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या ज्येष्ठ पार्श्वगायिका (Playback Singer) सुमन कल्याणपूर यांचे निधन झाले आहे. वयाच्या ८९ व्या वर्षी त्यांनी मुंबईतील त्यांच्या राहत्या घरी वृद्धत्वामुळे अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या निधनाची बातमी समजताच संपूर्ण संगीत विश्वावर आणि चित्रपटसृष्टीवर तीव्र शोककळा पसरली आहे. भावगीतांची सम्राज्ञी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सुमनजींच्या जाण्याने भारतीय संगीतातील एका अत्यंत महत्त्वाच्या पर्वाचा अंत झाला असून, एक अथांग आणि कलासक्त साधक काळाच्या पडद्याआड गेला आहे.

मुंबईतील त्यांच्या निवासस्थानी शनिवारी सकाळी त्यांची प्राणज्योत मालवली. गेल्या काही काळापासून वाढत्या वयामुळे उद्भवणाऱ्या आरोग्याच्या समस्यांचा त्या सामना करत होत्या, मात्र अखेरपर्यंत त्यांच्यातील सांगीतिक ऊर्जा आणि शांत सोशिकता कायम होती. त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या पार्थिवावर मुंबईतच अंत्यसंस्कार करण्यात येणार असल्याचे त्यांच्या कौटुंबिक सूत्रांकडून सांगण्यात आले. चित्रपट संगीत विश्लेषक आणि समीक्षकांच्या मते, सुमन कल्याणपूर यांचे जाणे म्हणजे केवळ एका गायिकेचे जाणे नसून, ६० आणि ७० च्या दशकातील चित्रपट संगीताच्या सुवर्णकाळाचा (Golden Era) एक जिवंत दुवा निखळण्यासारखे आहे.

विसाव्या शतकातील ५०, ६० आणि ७० चे दशक हे भारतीय चित्रपट संगीताचे सुवर्णयुग मानले जाते. या काळात हिंदी आणि मराठी चित्रपटसृष्टीत एकापेक्षा एक सरस गाण्यांची निर्मिती होत होती. याच कालखंडात गानकोकिळा लता मंगेशकर आणि आशा भोसले या भगिनींचे भारतीय संगीत क्षेत्रावर पूर्ण वर्चस्व होते. लता मंगेशकर यांच्या आवाजाशी कमालीचे साधर्म्य (Resemblance) असूनही, सुमन कल्याणपूर यांनी अत्यंत प्रतिकूल आणि तीव्र स्पर्धेच्या काळात स्वतःची वेगळी गायकी, स्वतःचा बाज आणि स्वतःचे अढळ स्थान निर्माण केले. हा संघर्ष भारतीय संगीत इतिहासातील अत्यंत दुर्मिळ आणि कौतुकास्पद मानला जातो.

संगीत अभ्यासकांच्या मते, सुमनजींचा आवाज आणि लतादीदींचा आवाज यामध्ये निसर्गतःच इतके साम्य होते की, अनेकदा सामान्य रसिक आणि काही वेळा तंत्रज्ञही संभ्रमात पडत असत. परंतु, सुमन कल्याणपूर यांनी कधीही कोणाची नक्कल करण्याचा प्रयत्न केला नाही. त्यांनी आपल्या गायकीमध्ये शास्त्रीय बैठक, शब्दांचे अचूक उच्चार आणि भावपूर्णता (Emotional Depth) या गुणांचा असा काही संगम घडवून आणला की, संगीतकारांना त्यांच्या आवाजातील वेगळेपण जाणवू लागले. ज्या काळात लता मंगेशकर यांच्याशी काही कारणास्तव इतर गायकांचे किंवा संगीतकारांचे मतभेद झाले, त्या काळात सुमन कल्याणपूर यांनी अनेक कठीण आणि अजरामर गाणी अत्यंत ताकदीने पेलली.

सुमन कल्याणपूर यांच्या सांगीतिक प्रवासाचा विचार केला तर त्यांनी केवळ मराठीतच नव्हे, तर हिंदी, बंगाली, गुजराती, उडिया आणि भोजपुरी अशा अनेक भाषांमध्ये हजारो गाणी गायली. मराठी भावगीत क्षेत्रात तर त्यांचे योगदान अतुलनीय मानले जाते. 'शब्द शब्द जपुन ठेव', 'दिसला गं बाई दिसला', 'समाधी घेऊन जाई जुई', 'केतकीच्या वनी येथे' आणि 'पाखरा जा दूर देशी' यांसारखी गाणी आजही प्रत्येक मराठी घराघरांमध्ये ऐकली जातात. त्यांच्या आवाजातील आर्तता, संथपणा आणि भक्ती रसिकांच्या थेट काळजाला भिडणारा होता, म्हणूनच त्यांना मराठी भावगीतांची सम्राज्ञी ही उपाधी बहाल करण्यात आली.

हिंदी चित्रपटसृष्टीतही त्यांनी मोहम्मद रफी, मुकेश, मन्ना डे आणि हेमंत कुमार यांसारख्या दिग्गज गायकांसोबत अनेक सुप्रसिद्ध द्वंद्वगीते (Duets) गायली. 'आजकल तेरे मेरे प्यार के चर्चे', 'ना ना करते प्यार तुम्ही से कर बैठे', 'ठहरो जरा बोलो तुम्ही' ही गाणी आजही जुन्या गाण्यांच्या शौकिनांच्या ओठांवर आहेत. प्रसिद्ध संगीतकार मोहम्मद शफी यांनी त्यांच्यातील प्रतिभा ओळखली आणि त्यांना पहिल्यांदा पार्श्वगायनाची संधी दिली. त्यानंतर शंकर-जयकिशन, रोशन, मदन मोहन आणि कल्याणजी-आनंदजी यांसारख्या अव्वल दर्जाच्या संगीतकारांनी सुमनजींच्या आवाजाचा सुवर्णकाळात पुरेपूर वापर केला.

सुमन कल्याणपूर यांच्या निधनानंतर राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रातील दिग्गजांकडून तीव्र भावना व्यक्त केल्या जात आहेत. राज्याचे मुख्यमंत्री यांनी आपल्या शोकसंदेशात सुमनजींना अत्यंत भावपूर्ण श्रद्धांजली वाहिली आहे. "दैवी आणि सुरेल सुमन स्वर आज शांत झाला आहे," अशा शब्दांत मुख्यमंत्र्यांनी आपल्या भावना मांडल्या. सुमनजींनी आपल्या सुरावटींनी रसिक मनांवर सहा दशकांहून अधिक काळ अधिराज्य गाजवले. ५० आणि ६० चे दशक त्यांच्या सुरांनी भारून गेले होते. त्यांच्या जादुई स्वरांनी अजरामर झालेली गाणी सदैव आपल्या सोबत राहतील आणि त्यांच्या जाण्याने आपण एका खऱ्या कलासक्त साधकाला मुकलो आहोत, असे मुख्यमंत्र्यांनी पुढे नमूद केले.

संगीत क्षेत्रातील जाणकारांच्या मते, सुमन कल्याणपूर या केवळ एक उत्तम गायिका नव्हत्या, तर त्या अत्यंत नम्र, प्रसिद्धी परांमुख आणि ऋजू स्वभावाच्या महिला होत्या. त्यांनी कधीही कोणत्याही वादात भाग घेतला नाही किंवा स्वतःच्या प्रसिद्धीसाठी कधीही कोणत्याही क्लृप्त्यांचा वापर केला नाही. सांगीतिक विश्वातील राजकारण आणि स्पर्धा यापासून स्वतःला दूर ठेवत त्यांनी केवळ आणि केवळ आपल्या सुरांची साधना केली. हाच गुण त्यांच्या गाण्यातूनही परावर्तित होत असे, ज्यामुळे त्यांच्या गाण्याला एक प्रकारची सात्त्विक आणि पवित्र कडा लाभली होती.

कला आणि संगीत समीक्षकांमध्ये सुमनजींच्या कारकिर्दीच्या विश्लेषणाबाबत दोन महत्त्वाचे दृष्टिकोन पाहायला मिळतात. एका बाजूला असे मानले जाते की, लता मंगेशकर यांच्या आवाजाच्या प्रचंड प्रभावामुळे आणि त्या काळातील मक्तेदारीमुळे (Monopoly) सुमन कल्याणपूर यांना जेवढी प्रसिद्धी आणि संधी मिळायला हवी होती, तेवढी मिळाली नाही. त्यांना अनेकदा 'पर्यायी आवाज' म्हणून पाहिले गेले, जो त्यांच्या प्रतिभेवर झालेला अन्याय होता. तर दुसऱ्या बाजूला, काही तज्ज्ञांचे असे मत आहे की, त्या काळातील महाकाय सांगीतिक लाटेतही स्वतःचे अस्तित्व टिकवून ठेवणे आणि स्वतःचा स्वतंत्र चाहतावर्ग निर्माण करणे, हीच सुमनजींच्या स्वराची आणि क्षमतेची सर्वात मोठी पावती आहे.

भारत सरकारने त्यांच्या या प्रदीर्घ आणि अमूल्य सांगीतिक सेवेची दखल घेऊन त्यांना 'पद्मभूषण' (Padma Bhushan) या देशातील सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने सन्मानित केले होते. हा पुरस्कार म्हणजे त्यांच्या अथक साधनेचा आणि भारतीय संस्कृतीतील योगदानाचा गौरव होता. पुरस्कारापेक्षाही रसिकांच्या हृदयात त्यांनी निर्माण केलेले स्थान हे त्यांच्यासाठी अधिक मोलाचे होते. वयाच्या नव्वदीच्या उंबरठ्यावर असतानाही त्यांचा आवाज ऐकताना तोच जुना गोडवा आणि ताजेपणा जाणवत असे, जो त्यांच्या तारुण्यातील गाण्यांमध्ये होता.

त्यांच्या कारकिर्दीकडे पाहताना असे जाणवते की, सुमन कल्याणपूर यांचे संगीत हे काळाच्या मर्यादेत बांधलेले नव्हते. आजची पिढी जी डिजिटल माध्यमांवर संगीत ऐकते, ती देखील सुमनजींच्या गाण्यांच्या रिमिक्स किंवा मूळ आवृत्त्यांना मोठ्या प्रमाणात पसंती देत आहे. 'रिमझिम झरती श्रावणधारा' हे गाणे आजही पावसाळ्यात सोशल मीडियावर तितकेच व्हायरल होते, जितके ते रेडिओच्या काळात लोकप्रिय होते. यावरूनच त्यांच्या स्वरांचे चिरंतित्व सिद्ध होते.

सुमन कल्याणपूर यांच्या जाण्याने मराठी आणि हिंदी सांगीतिक विश्वातील एका मोठ्या पर्वाची समाप्ती झाली आहे. शारीरिकदृष्ट्या त्या जरी आज आपल्यात नसल्या, तरी त्यांनी मागे ठेवलेला सुरांचा अमूल्य ठेवा, गाण्यांचे संचित आणि कलासक्त साधनेचा आदर्श पिढ्यानपिढ्या नवोदित गायकांसाठी आणि रसिकांसाठी दीपस्तंभासारखा काम करत राहील. त्या दैवी स्वरांना आणि संगीत साधिकेला संपूर्ण देश आज अत्यंत जड अंतःकरणाने आणि कृतज्ञतेने निरोप देत आहे.

• LABELS: Suman Kalyanpur, Obituary, Marathi Bhavgeet, Indian Music, Bollywood Singer, Passes Away, Legendary Singer, Music Industry, Maharashtra
• 
  
• SEARCH DESCRIPTION: Legendary playback singer Suman Kalyanpur passes away at 89 in Mumbai. Read about her musical journey, career, and contribution to Indian music.
• 
  
• HASHTAGS: #SumanKalyanpur #SumanKalyanpurPassesAway #MarathiBhavgeet #IndianMusic #BollywoodRetro #LataMangeshkar #MusicLegend #RIP #मराठीबातमी #सुमनकल्याणपूर #संगीतविश्व