शत्रूच्या नजरेतून 'शिवराय': काफी खान आणि औरंगजेबाच्या लेखणीतून मिळाले चारित्र्याचे प्रमाणपत्र

 

आधुनिक राष्ट्रवादाचा पाया: केवळ राज्यविस्तार नव्हे, तर 'स्वराज्य' नावाचे जीवनमूल्य

मराठ्यांच्या इतिहासातील सर्वात देदीप्यमान पर्व म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा कालखंड होय. अनेकदा काही पाश्चात्त्य इतिहासकारांनी आणि उत्तर भारतातील अभ्यासकांनी महाराजांचा उल्लेख केवळ एक 'प्रादेशिक राजे' किंवा 'डोंगरी उंदीर' (माउंटेन रॅट) असा मर्यादित करण्याचा प्रयत्न केला. परंतु, सतराव्या शतकातील जागतिक परिस्थितीचा आणि भारताच्या राजकीय पटाचा अभ्यास केला असता, हा दावा अत्यंत फोल आणि पूर्वग्रहदूषित ठरतो. ज्या काळात संपूर्ण हिंदुस्थान मोगल, आदिलशाही आणि कुतुबशाही यांसारख्या बलाढ्य परकीय आणि आक्रमक सत्तांच्या टाचांखाली चिरडला जात होता, त्या काळात एका पंधरा वर्षांच्या बालकाने 'स्वराज्य' ही संकल्पना मांडणे आणि ती प्रत्यक्षात आणणे ही केवळ एक प्रादेशिक घटना नव्हती. तो एका नव्या राष्ट्रीय आणि सांस्कृतिक पुनरुत्थानाचा आरंभ होता, ज्याने पुढील दीडशे वर्षे भारताचा इतिहास बदलून टाकला.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सर्वात मोठे मोठेपण हे त्यांच्या युद्धकौशल्यात आणि व्यवस्थापन कौशल्यात होते, ज्याने एका मृतप्राय झालेल्या समाजाला पुन्हा उभे केले. छत्रपती शिवरायांच्या सैन्यदलाची रचना आणि विशेषतः त्यांनी उभारलेले आरमार (नेव्ही) हे आजच्या आधुनिक लष्करालाही अचंबित करणारे आहे. म्हणूनच त्यांना 'फादर ऑफ इंडियन नेव्ही' (भारतीय आरमाराचे जनक) असे म्हटले जाते. सह्याद्रीच्या डोंगरदऱ्यांमध्ये वाढलेल्या या राजाने समुद्रावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित करावे, ही त्या काळातील एक अद्भूत आणि क्रांतिकारी घटना होती.

मराठ्यांच्या आरमाराचा उदय हा केवळ हौस म्हणून झाला नव्हता, तर ती काळाची गरज होती. १६५६ मध्ये जेव्हा महाराजांनी जावळीच्या चंद्रराव मोरे यांचा पाडाव केला, तेव्हा मराठ्यांचा थेट संबंध कोकण किनारपट्टीशी आला. त्या काळी अरबी समुद्रावर पोर्तुगीज, इंग्रज, डच आणि जंजिराचे सिद्दी यांचे पूर्ण वर्चस्व होते. हे परकीय आक्रमक केवळ व्यापारी नव्हते, तर ते अत्यंत क्रूर आणि धर्मांध होते. पोर्तुगीज तर किनारपट्टीवरील हिंदूंचे सक्तीने धर्मांतर करत असत आणि त्यांचे मंदिरे उद्ध्वस्त करत असत. या सर्वांची रसद समुद्रातून येत असे. जोपर्यंत समुद्रावर नियंत्रण मिळवले जात नाही, तोपर्यंत जमीन सुरक्षित राहू शकत नाही, हे अद्भूत आत्मज्ञान केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांनाच झाले. त्यांनी आपले मुख्य प्रधान मोरोपंत पेशवे यांना स्पष्ट आदेश दिले होते की, "समुद्राला पालण घाला", म्हणजेच समुद्राला लगाम घाला.

त्या काळी भारतामध्ये जहाजे बांधणीचे प्रगत तंत्रज्ञान नव्हते आणि धार्मिक समजुतींमुळे समुद्रावर जाणे 'पाप' मानले जात होते. या जुनाट समजुतींना कडूनबाहेर टाकत महाराजांनी तंत्रज्ञानाची आयात (इंपोर्ट ऑफ टेक्नॉलॉजी) आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरण (ट्रान्सफर ऑफ टेक्नॉलॉजी) या सूत्राचा वापर केला. त्यांनी पोर्तुगीज आरमारातील दोन हुशार नौदल अधिकारी — रुई विगश आणि त्याचा मुलगा फेर्नाव विगश यांना मोठ्या पगारावर आपल्या सेवेत घेतले. त्यांच्यासोबत सुमारे ३५० पोर्तुगीज तंत्रज्ञ मराठ्यांच्या सेवेत आले. त्यांनी कल्याण, भिवंडी आणि पेन या क्रीक (खाडी) भागांमध्ये जहाजे बांधणीचे कारखाने सुरू केले. स्थानिक कोळी आणि भंडारी समाजातील तरुणांना यात सामील करून त्यांना जहाजे बांधणीचे प्रशिक्षण दिले गेले.

महाराजांचे विझनरी (दूरदर्शी) नेतृत्व येथे दिसून येते की, जेव्हा पोर्तुगीज सरकारने या बाप-लेकावर दबाव आणून त्यांना परत गोव्याला बोलावले, तेव्हा आपले स्थानिक तरुण जहाज बांधणीत पूर्णपणे पारंगत झाले होते. महाराजांनी जहाजांच्या रचनेत एक मोठा बदल केला. युरोपियन जहाजे ही खोल समुद्रासाठी (डीप सी) उपयुक्त असणारी, 'व्ही' (V) आकाराच्या तळाची असत. अशी जहाजे महाराष्ट्राच्या उथळ खाड्यांमध्ये आणि नद्यांमध्ये अडकून पडत असत. महाराजांनी स्थानिक मासेमारी नौकांचा अभ्यास करून 'फ्लॅट बॉटम' (सपाट तळ असणारी) जहाजे तयार केली. या रचनेमुळे मराठ्यांची जहाजे उथळ पाण्यातही वेगाने प्रवास करू शकत असत आणि पावसाळ्यात त्यांना सुरक्षितपणे खाडीच्या आत आणून ठेवता येत असे, तर युरोपियन जहाजांना खोल समुद्रातच नांगर टाकून वादळाचा सामना करावा लागत असे.

१६६४ मध्ये इंग्रजांनी आपल्या अंतर्गत पत्रात मराठ्यांच्या या नौदलाची चेष्टा केली होती की, आमचे एक छोटे युद्धजहाज शिवाजीचे संपूर्ण आरमार पाच मिनिटांत नष्ट करू शकते. परंतु, १६७९ मध्ये खांदेरी-उंदेरी बेटांवर झालेल्या एकमेव थेट ब्रिटिश विरुद्ध भारत नौदलाच्या युद्धात, मराठ्यांच्या याच 'सपाट तळाच्या' आणि वल्हवणाऱ्या (रोइंग शिप्स) नौकांनी इंग्रजांच्या मोठ्या जहाजांना धूळ चारली. वाऱ्याच्या वेगावर अवलंबून असणारी इंग्रजांची जहाजे संथ झाली, तेव्हा मराठ्यांच्या चपळ नौकांनी त्यांच्या एका मोठ्या जहाजाला दोरीने बांधून ओढत आणले आणि इंग्रज कॅप्टन मौलिव्हेर याला सैन्यासह पकडून सहा महिने तुरुंगात डांबले. यानंतर ब्रिटिश कमांडर रिचर्ड केंगूइन याने लंडनला लिहिलेल्या पत्रात कबुली दिली की, "या छोट्या नौकांनी आमचा पराभव केला आहे आणि या अत्यंत चपळ आहेत." छत्रपतींच्या मृत्यूपर्यंत मराठ्यांकडे ८५० जहाजे आणि ५००० अनुभवी सैनिक असलेले एक अथांग आरमार उभे राहिले होते.

शिवाजी महाराजांच्या या सामर्थ्याची आणि नैतिकतेची धास्ती शत्रूलाही कशी होती, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे मोगल इतिहासकार काफी खान याचे लेखन होय. काफी खान हा औरंगजेबाचा अधिकृत बायोग्राफर (चरित्रकार) होता आणि तो अत्यंत कट्टर होता. त्याने आपल्या 'मुंतखब-उल-लुबाब' या ग्रंथात शिवाजी महाराजांचा उल्लेख करताना 'जहन्नमी कुत्ता' (नरकात जाणारा कुत्रा) आणि 'काफिर' अशा अत्यंत शेलक्या आणि अपमानास्पद शब्दांचा वापर केला आहे. परंतु, असे असूनही त्याला इतिहासकार म्हणून महाराजांच्या नैतिकतेची सत्यता लिहावीच लागली. काफी खान लिहितो की, "हा माणूस नरकात जाईल हे नक्की, परंतु त्याच्या सैन्याने कधीही कोणत्याही धर्माच्या प्रार्थनास्थळाला (मशीद किंवा चर्च) धक्का लावला नाही. युद्धाच्या काळात जर त्यांच्या हातात पवित्र कुराण आले, तर ते अत्यंत आदराने तेथील मुसलमानांच्या स्वाधीन केले जात असे. तसेच, त्यांच्या सैन्याने कधीही कोणत्याही स्त्रीची विटंबना केली नाही." शत्रूच्या लेखणीतून मिळालेले हे चारित्र्याचे प्रमाणपत्र जगाच्या पाठीवर कोणत्याही राजाला मिळालेले नाही.

स्वतः औरंगजेब, ज्याने आपल्या सख्ख्या भावांची हत्या केली, पित्याला शाहजहानला कैदेत ठेवले आणि स्वतःच्या मुलालाही सोडले नाही, तो शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूची बातमी ऐकल्यावर आपल्या सिंहासनावरून उठला आणि त्याने कबुली दिली की, "माझे सैन्य या माणसाशी १९ वर्षे लढत राहिले, तरीही त्याचे राज्य वाढतच गेले. खुदाने त्याला एक जन्मजात राजा बनवले होते." औरंगजेबाने महाराजांचा उल्लेख 'शेर' (सिंह) असा केला होता. ज्या औरंगजेबाने संपूर्ण हिंदुस्थानला इस्लामिक राष्ट्र बनवण्याचा विडा उचलला होता, त्याच्या आक्रमणाला सह्याद्रीच्या या सिंहाने रोखून धरले. जर शिवाजी महाराज नसले असते, तर आज भारताची लोकसंख्या आणि संस्कृती पूर्णपणे बदललेली असती, हे मोगल दस्तऐवजच सिद्ध करतात.

त्या काळातील परकीय आक्रमकांचे सर्वात क्रूर हत्यार म्हणजे 'जझिया' (Jizya) कर हा होता. इतिहासपुस्तकांमध्ये जझिया हा केवळ एक 'धार्मिक कर' म्हणून शिकवला जातो, परंतु प्रत्यक्षात ते एक 'इकॉनॉमिक टेररिझम' (आर्थिक दहशतवाद) होते. हा कर आकारण्याचा मुख्य उद्देश हिंदूंना आर्थिकदृष्ट्या कंगाल करून त्यांना धर्मांतरासाठी भाग पाडणे हा होता. गरीब शेतकरी आणि कारागीर हा कर भरू शकत नसत, त्यामुळे त्यांच्याकडे केवळ दोनच पर्याय उरत — एकतर मृत्यू किंवा इस्लामचा स्वीकार. श्रीमंत आणि उच्चवर्गीयांनाही हा कर देताना प्रचंड मानसिक छळ सहन करावा लागत असे. जझिया कर भरण्यासाठी व्यक्तीला पायी आणि अनवाणी काझीच्या कचेरीत जावे लागत असे. तेथे रांगेत उभे राहून, मान खाली घालून अत्यंत लाजीरवाण्या स्थितीत तो पैसा द्यावा लागत असे. फतव्यांमधील नोंदीनुसार, अनेकदा काझी कर देणाऱ्या हिंदूच्या तोंडावर थुंकत असत, जेणेकरून त्याला आपल्या धर्माची घृणा येईल.

या अमानुष जझिया कराविरुद्ध छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६७९ मध्ये औरंगजेबाला एक ऐतिहासिक पत्र लिहिले. हे पत्र म्हणजे केवळ एक निषेध नव्हता, तर ते औरंगजेबाच्या सत्तेला दिलेले थेट आव्हान होते. महाराजांनी पत्रात लिहिले की, "माझ्याशी युद्ध करून तुझा संपूर्ण खजिना खाली झाला आहे. तुझे अनेक प्रांत आणि किल्ले मी जिंकले आहेत आणि उर्वरितही हिरावून घेईन. आता तू तुझा खजिना भरण्यासाठी गरीब ब्राह्मण, जैन आणि साधूंकडून जझिया गोळा करत आहेस. संपूर्ण जगात तुझी थुंकी उडणार आहे की हिंदुस्थानचा बादशाह हातात कटोरा घेऊन गरिबांना लुबाडत आहे. जर तुझ्यामध्ये हिम्मत असेल, तर आधी मोगल सैन्याचा सर्वोच्च हिंदू कमांडर रामसिंग (मिर्झा जयसिंग यांचा मुलगा) याच्याकडून जझिया घेऊन दाखव, मग माझ्याकडे ये." या पत्रातील धारदार भाषेने औरंगजेबाची झोप उडवून दिली होती.

शिवाजी महाराजांनी केवळ युद्धे केली नाहीत, तर एक नवा आर्थिक आणि सामाजिक पायंडा पाडला. त्या काळी सैन्याला जहागिरी किंवा जमिनी दिल्या जात असत, ज्यामुळे सरंजामशाही (फ्युडलिझम) वाढत असे आणि सैनिक राजापेक्षा जहागीरदाराशी एकनिष्ठ राहत असत. महाराजांनी ही पद्धत बंद करून सैन्याला 'रोख पगार' (फिक्स सॅलरी) देण्याची पद्धत सुरू केली. जखमी सैनिकांना आर्थिक मदत आणि युद्धात वीरमरण आलेल्या सैनिकांच्या कुटुंबाला पेन्शन (निवृत्तीवेतन) देणारे छत्रपती शिवाजी महाराज हे जगातील पहिले राजे होते. यामुळे सैनिकांमध्ये 'स्वराज्या'बद्दल एक भावनिक आणि नैतिक कमिटमेंट (कटिबद्धता) निर्माण झाली.

आज महाराजांच्या महानिर्वाणाला साडेतीनशे वर्षांपेक्षा जास्त काळ उलटून गेला आहे, तरीही त्यांचे नाव घेताच प्रत्येक भारतीयाच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात. याचे कारण असे की, ते केवळ एका राज्याचे राजे नव्हते, तर ते एका विचारसरणीचे जनक होते. त्यांनी एका पराभूत आणि आत्मसन्मान गमावलेल्या समाजाला लढायला शिकवले. आज अफगाणिस्तानमध्ये 'हिंदुकुश' (हिंदूंचा संहार करणारे) नावाचे डोंगर आहेत, जिथे एकेकाळी भारतीय गुलामांना नेले जात असताना थंडीने त्यांचे मृत्यू होत असत. अशा जळजळीत इतिहासाच्या पार्श्वभूमीवर, छत्रपती शिवरायांनी हिंदूंना 'गुलाम' नव्हे तर 'शासक' बनवले. दुर्दैवाने, महाराष्ट्राबाहेर राष्ट्रीय स्तरावर सीबीएसई (CBSE) सारख्या शिक्षण मंडळांमध्ये या महान राजाचा इतिहास केवळ दोन पानांमध्ये आटोपला गेला. परंतु, आजचा तरुण वर्ग सोशल मीडिया आणि संशोधनाच्या माध्यमातून हा गौरवशाली इतिहास पुन्हा शोधत आहे.

शेवटी, छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ एका विशिष्ट जातीचे, धर्माचे किंवा महाराष्ट्राचे प्रादेशिक राजे नव्हते, तर ते आधुनिक भारताच्या राष्ट्रवादाचे आणि विज्ञानाभिमुख युद्धनीतीचे खरे प्रणेते होते. त्यांचे विचार आणि त्यांनी उभारलेले स्वराज्य हे आजही भारताच्या अखंडतेसाठी आणि संरक्षणासाठी मार्गदर्शक दीपस्तंभ आहे.

LABELS: Chhatrapati Shivaji Maharaj, Indian Navy, Maratha History, Aurangzeb, Jizya Tax, News Analysis, Indian History, Shivaji Maharaj Biography, Maratha Empire

SEARCH DESCRIPTION: Explore the incredible journey of Chhatrapati Shivaji Maharaj, the Father of Indian Navy, and how he challenged Mughal dominance and the Jizya tax.

HASHTAGS: #ShivajiMaharaj #IndianNavy #MarathaHistory #Swarajya #Aurangzeb #IndianHistory #ChhatrapatiShivajiMaharaj #HistoryAnalysis #मराठीइतिहास #शिवराय