कमी होतायत बँकांमधील ठेवी; अर्थव्यवस्थेवर होऊ शकतो नकारात्मक परिणाम

 

आजच्या काळात बँक ठेवी कमी होत आहेत. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत बँकांमध्ये पैसे ठेवणे हे सुरक्षित मानले जायचे, पण आता परिस्थिती बदलत चालली आहे. लोक बँकेत पैसे जमा करण्याऐवजी इतर गुंतवणूक साधनांमध्ये पैसे गुंतवायला सुरुवात करत आहेत. यामुळे बँकांच्या ठेवी कमी होत आहेत आणि भविष्यात कर्ज मिळवणे कठीण होऊ शकते का, असा प्रश्न उपस्थित होतो. या लेखात आपण याच गोष्टींचा विचार करणार आहोत.

बँक ठेवी का कमी होत आहेत?

काही वर्षांपूर्वीपर्यंत, बँकेत पैसे ठेवणे हा एकमेव पर्याय असायचा ज्यातून चांगला परतावा मिळत असे. पण आता परिस्थिती बदलली आहे. लोकांनी विविध पर्यायांचा शोध घेतला आहे. यामध्ये म्युच्युअल फंड, स्टॉक मार्केट, सोने आणि स्थावर मालमत्ता यांचा समावेश आहे. लोकांना आता बँकेत पैसे ठेवून त्यावर कमी व्याज मिळण्यापेक्षा अन्य गुंतवणुकीतून जास्त परतावा मिळतो.

आर्थिक असमानता वाढण्याचे मुख्य कारण

भारतातील महागाई दर आणि बँकेच्या व्याजदरांमध्ये मोठा फरक आहे. सरासरी महागाई दर 6.6% आहे, तर बचत खात्यांवरील व्याजदर 3 ते 5% दरम्यान आहेत. यामुळे बँकेत पैसे ठेवणाऱ्यांना नकारात्मक परतावा मिळत आहे. त्यामुळे लोक इतर पर्यायांकडे वळत आहेत.

बँकांमधील ठेवी कमी झाल्यास त्याचा परिणाम काय होऊ शकतो?

बँकांमध्ये ठेवी कमी झाल्यास कर्ज देणे कठीण होऊ शकते. बँकांना कर्ज देण्यासाठी आवश्यक असणारी रोकड कमी मिळाली, तर कर्ज वितरणावर परिणाम होऊ शकतो. याचा अर्थ असा की, घर खरेदी करायचे असले, व्यवसाय सुरू करायचा असले, किंवा शैक्षणिक कर्ज घ्यायचे असले तरीही बँकांकडून ते मिळणे कठीण होऊ शकते. यामुळे अर्थव्यवस्थेवर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.

CASA ठेवींचे महत्त्व

CASA म्हणजेच चालू आणि बचत खाती. बँकांसाठी CASA ठेवी हा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे कारण त्यावर व्याजदर कमी असतो आणि बँकांना स्वस्तात निधी उपलब्ध होतो. पण गेल्या काही वर्षांत CASA ठेवींचा वाटा कमी झाल्यामुळे बँकांना कर्ज घेण्यासाठी जास्त दराने पैसे उधार घ्यावे लागत आहेत. यामुळे बँकांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होत आहे.

डिजिटलायझेशन आणि गुंतवणूक

डिजिटलायझेशनमुळे गुंतवणूक करणे सोपे झाले आहे. विशेषत: शहरी भागातील लोक म्युच्युअल फंड, शेअर बाजार, सोने, स्थावर मालमत्ता यासारख्या पर्यायांमध्ये गुंतवणूक करत आहेत. त्यामुळे बँकेत पैसे ठेवणाऱ्यांची संख्या कमी होत आहे.

सध्या बँकिंग व्यवस्थेत तरलतेचे संकट का निर्माण होत आहे?

बँकिंग व्यवस्थेत तरलतेचे संकट निर्माण होण्याचे मुख्य कारण म्हणजे CASA ठेवींचा वाटा कमी होणे. यामुळे बँकांना कमी दरात निधी मिळणे कठीण झाले आहे. त्याचबरोबर, महागाई दर आणि व्याजदरांमधील फरक देखील बँकांच्या ठेवींवर परिणाम करत आहे.

कर्ज वितरणावर होणारा परिणाम

कर्ज वितरणात वाढ झाली असताना, ठेवींच्या वाढीचा दर कमी राहिला आहे. उदाहरणार्थ, आर्थिक वर्ष 2023 मध्ये कर्ज वितरणात 20% वाढ झाली, तर ठेवींच्या वाढीचा दर फक्त 14% होता. यामुळे बँकांच्या ठेवींमध्ये कमतरता निर्माण झाली आहे, ज्यामुळे भविष्यात कर्ज मिळणे कठीण होऊ शकते.

कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम

भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या ताज्या आकडेवारीनुसार, कुटुंबाच्या एकूण संपत्ती आणि गुंतवणुकीतून कर्जे वजा केल्यास भारतातील निव्वळ कौटुंबिक बचत 47 वर्षांत सर्वात कमी आहे. निव्वळ देशांतर्गत बचत 2023 मध्ये सकल देशांतर्गत उत्पादनाच्या (जीडीपी) 5

आर्थिक वर्षातील बचत कमी

रिझर्व्ह बँकेच्या अहवालानुसार बचत कमी का झाली आहे?

रिझर्व्ह बँकेच्या अहवालानुसार, 2023 मध्ये देशांतर्गत निव्वळ बचत जीडीपीच्या 5.3% होती, जी 2022 मध्ये 7.3% होती. याचा अर्थ असा की, कुटुंबांनी त्यांच्या खर्चाच्या तुलनेत कमी बचत केली आहे. याचा एक मुख्य कारण म्हणजे महागाई दर जास्त असून, व्याजदर कमी आहेत. लोकांना बँकेत पैसे ठेवून मिळणाऱ्या परताव्यापेक्षा इतर गुंतवणूक साधनांमध्ये जास्त परतावा मिळतो आहे. त्यामुळे बचत दर कमी झाला आहे.

म्युच्युअल फंडांचा वाढता प्रभाव

म्युच्युअल फंड्समध्ये गुंतवणूक करणे आता सोपे झाले आहे. भारतातील म्युच्युअल फंड्समध्ये विशेषत: इक्विटी म्युच्युअल फंड्समध्ये गुंतवणूक वाढली आहे. ताज्या आकडेवारीनुसार, 2024 च्या जानेवारीमध्ये SIP (Systematic Investment Plan) ची संख्या 8 कोटींवर पोहोचली आहे. याचा अर्थ असा की लोक मासिक गुंतवणूक करायला प्राधान्य देत आहेत, ज्यामुळे बँक ठेवी कमी होत आहेत.

सरकारी बँकांचे आव्हान

सरकारी बँकांनाही मोठ्या आव्हानांना तोंड द्यावे लागत आहे. पूर्वीच्या तुलनेत कंपन्या आणि कॉर्पोरेट्स यांनी कमी पैसे बँकेत ठेवायला सुरुवात केली आहे. याशिवाय, डिजिटायझेशन आणि गुंतवणूक करण्याच्या विविध पर्यायांमुळे बँकांमध्ये ठेवी कमी झाल्या आहेत.

तज्ज्ञांचे मत

 तज्ज्ञ शरत कोहली यांच्या मते, सध्या बँकिंग व्यवस्थेला तात्काळ धोका नाही, परंतु बँकांच्या घटत्या ठेवी मोठी समस्या बनण्याची शक्यता आहे. बँकांनी त्यांच्या ठेवींमध्ये वाढ करण्यासाठी ठोस पावले उचलली नाहीत, तर भविष्यात कर्ज घेणे अधिक कठीण होईल.

कर्ज घेण्यावर होणारा परिणाम

बँकांमध्ये ठेवी कमी झाल्यामुळे कर्ज वितरणावर परिणाम होईल. विशेषत: लहान व्यवसायिकांना कर्ज मिळणे कठीण होऊ शकते. त्याचबरोबर, गृहकर्ज, वैयक्तिक कर्ज, शैक्षणिक कर्ज यासारख्या कर्जांचाही दर वाढू शकतो. यामुळे अर्थव्यवस्थेवर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.

महागाईचा परिणाम

महागाई दर जास्त असल्यामुळे वस्तूंची उपलब्धता कमी होऊ शकते. याचा अर्थ असा की बाजारात वस्तूंचा तुटवडा निर्माण होईल, ज्यामुळे महागाई आणखी वाढू शकते. विशेषत: लहान बँकांना या संकटाचा अधिक सामना करावा लागेल कारण त्यांच्याकडे कमी ठेवी असल्यामुळे कर्ज वितरणावर परिणाम होऊ शकतो.

अर्थव्यवस्थेच्या वाढीवर होणारा परिणाम

बँक ठेवींच्या कमी होण्यामुळे अर्थव्यवस्थेच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो. उद्योगांना त्यांच्या विस्तारासाठी लागणाऱ्या कर्जाचा पुरवठा होत नसेल, तर नवीन उद्योग निर्माण होणार नाहीत आणि आधीच अस्तित्वात असलेल्या उद्योगांना वाढण्यास अडचणी येऊ शकतात. यामुळे उत्पादन कमी होईल आणि महागाई वाढेल.

निष्कर्ष

बँक ठेवींच्या कमी होण्यामुळे भविष्यात कर्ज घेणे कठीण होऊ शकते. यामुळे लहान व्यवसाय, उद्योग, गृहखरेदीदार यांना आर्थिक अडचणींना तोंड द्यावे लागेल. बँकांनी त्यांच्या ठेवींमध्ये वाढ करण्यासाठी ठोस उपाययोजना केल्या पाहिजेत, नाहीतर अर्थव्यवस्थेवर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.